Blúiríní na bPlandaí

Úsáid Dathú

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

Bhídís ag úsáid fearnóga le héadach a dhathú in Éirinn, agus is iomaí dath a chuireann codanna an chrainn seo ar fáil. Cuireann an choirt dath dearg nó dubh ar éadach, faightear dath glas ó na caitíní, agus dath buí ó na géaga óga.

Leigheas Caoladóireacht

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

Luaitear an fhearnóg mar leigheas ar bhreoiteachtaí éagsúla—mar shampla, go raibh an choirt go maith do dhó craicne. B’fhéidir go raibh údar maith ag daoine codanna den fhearnóg a úsáid mar seo. Tá fianaise ann go bhfuil tréithe frithmhiocróbach ag an bplanda a chuidíonn leis an gcorp cneasú.Tá comhdhúile athlastacha faighte sa bhfearnóg, freisin, a d’fhéadfadh cabhrú le raon leathan breoiteachtaí.

Seanchas Faithní Leigheas Faithní

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

D’úsáidtí coirt na fearnóige chun faithní a leigheas i gCo. na Gaillimhe. Bhí an úsáid chéanna á baint as an bhfearnóg i Sasana—sa gcás sin bhailídís an líon céanna bachlóga ón gcrann agus a bhí faithní le leigheas agus chuiridís sa talamh iad. Ní léir go bhfuil aon cheo speisialta sa bhfearnóg chun faithní a leigheas — is iomaí planda eile atá luaite mar leigheas d’fhaithní – an crann creathach, an fhéithleog (Lonicera periclymenum) , an fhuinseog, agus an draighean (Prunus spinosa) ina measc.

Seanchas Mí-ádh

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

Athraíonn dath an adhmaid go dearg-oráiste nuair a ghearrtar é. Ceaptar go bhfuil baint ag dath fola an adhmaid leis an mí-ádh seo atá ag dul don chrann, agus b’fhéidir gur míniú é go bhfuil an crann agus an cogadh comhchiallach sa mbéaloideas.

Seanchas Mí-ádh

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

Bhí mí-ádh ag dul don duine a théadh thar fhearnóg, agus b’fhearr don té an crann a sheachaint ar fad. Maítear go mb’fhéidir go raibh mí-ádh leis an gcrann seo mar gur bagairtí do thaistealaithe a bhí sna rógairí a bhíodh sna háiteanna fliucha céanna inar fhás fearnóga.

Úsáid Bróga

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

Ní lobhann adhmad na fearnóige go héasca nuair a bhíonn sé fliuch, agus mar sin d’úsáidtí é i mbáid, i loc-chomhlaí i gcanálacha, gradhanna cósta, agus mar phíopaí uisce. Is as adhmad fearnóige a dhéantaí sálaí na bpaitíní (bróga adhmaid) in Éirinn go deireadh an 19ú haois.

Éiceolaíocht Galar Fungas

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

Galar eile a bhuaileann fearnóga is ea ‘teanga fhearnóige’, ionfhabhtú an fhungais Taphrina alni. Mar thoradh air seo, fásann gál (fásóg neamhghnáthach a bhíonn ar phlandaí) a bhreathnaíonn cosúil le teanga as torthaí glasa na fearnóige. Ní léir go ndéanann sé dochar don chrann fhéin, ach is aisteach an radharc iad na teangacha ag gobadh amach ó thoradh an chrainn.

Éiceolaíocht Feithidí éin

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

Is iomaí ainmhí agus feithid a bhíonn ag brath ar an bhfearnóg le maireachtáil. Meallann neachtar na gcaitíní meachain (cé nach bhfuil a gcúnamh ag teastáil ón bhfearnóg le pailin a scaipeadh) agus is minic a fheictear bratóg an leamhain fearnóige (Acronicta alni) ag ithe duilleoga na fearnóige. Itheann éin, go háirithe lasracha coille (Carduelis carduelis) agus meantáin, síolta na fearnóige díreach ón mbuaircín.

Éiceolaíocht Fosú Nítrigine

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

Saibhríonn fearnóga an talamh ar a bhfásann siad trí phróiseas ar a dtugtar fosú nítrigine. Fásann an baictéar Frankia alni ar nóidíní i rútaí na fearnóige. Súnn an baictéar seo nítrigin ón aer agus stóráiltear sna nóidíní é—acmhainn thábhachtach ar féidir leis an gcrann leas a bhaint as agus é ag fás. Is mar gheall ar an tréith seo gur crainn téisclime iad na fearnóga—tá siad in ann fás in ithir mhianrach gan mórán cothaithigh. Cuireann an crann táirgí carbóin ar fáil don bhaictéir mar chúiteamh ar an obair seo. Lobhann na nóidíní isteach sa gcréafóg nuair a fhaigheann an crann bás agus saibhrítear an ithir mar thoradh ar an gcaidreamh siombóiseach seo idir an dá orgánach.

Éiceolaíocht Caitíní Bláth

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

Is planda moinéiciach í an fhearnóg—bíonn bláthanna baineanna agus fireanna ar an gcrann céanna. Bíonn na caitíní fireanna fada agus titeann siad anuas ón ngéag. Bíonn dath buí orthu san Earrach. Bíonn na caitíní baineanna glas nuair a bhíonn siad óg, agus dubh nuair a thagann siad chun aibíochta. Tagann bláthanna ar na caitíní idir Feabhra agus Aibreán (cé go mbíonn siad forbartha ó fhómhar na bliana roimhe sin.

Tréithe Aois

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

Aithnítear fearnóg atá os cionn 150 bliain mar chrann ársa (ní bhíonn an dair ársa go dtí go mbíonn sí 400 bliain d’aois).

Leigheas

An tSaileach Rua

Salix cinerea fosp. oleifolia

Cé go bhfuil tréithe na sailí mar phianmhúchán aitheanta go heolaíoch, níl fianaise eolaíoch le gach úsáid a bhaintí as an gcrann. Luaiter go minic i mBailiúchán na Scol gur ‘leigheas’ do dhaoine maola í: “It is said if your head is bald, to make ointment by boiling the marrow of a bone and the bark of a black sally together. This is supposed to be rubbed on the head regularly and in a short time the hair will grow.”

Úsáid Ceimiceáin Pianmhúchán Frith-Athlastacha

An tSaileach Rua

Salix cinerea fosp. oleifolia

Ar feadh na mílte bliain, bhí an-tóir mar acmhainn leighis ar chrainn i ngéineas na saileach, agus tá údar maith leis sin. Cé gur san airgead luachra ( Filipendula ulmaria ) a aimsíodh an t-aigéad salaicileach, frítheadh an ceimiceán céanna i sú agus i gcoirt na saileach, agus is mar gheall air seo a tugadh salicin air. Is ón gceimiceán seo a dhéantar aspairín, pianmhúchán agus druga frith-athlastach neamhstéaróideach.

Tréithe Iomadú Ceimiceáin Úsáid Garraíodóireacht

An tSaileach Rua

Salix cinerea fosp. oleifolia

Is furasta do shaileacha iomadú — ní gá ach géag shailí a shá sa talamh agus déanfaidh sí crann nua in achar gearr ama. Is é an ceimiceach aigéad indole-3-butyric (IBA) is cúis leis seo, agus tá go leor de i gcoirt na saileach. Is hormón é seo a dhíoltar in ionaid gharraíodóireachta mar shubstaint spreagtha fréamhacha.

Úsáid Ceol

An tSaileach Rua

Salix cinerea fosp. oleifolia

Cé nach adhmad d’ardchaighdeán atá ag an tsaileach—tá sé bog, éadrom, agus solúbtha—bhí sé fairsing agus éasca le fás. Chuige sin, b’iomaí úsáid a bhaintí as adhmad ó chrann a bhí chomh flúirseach. D’úsáidtí é chun cruiteanna a dhéanamh in Éirinn go dtí an 19ú haois.

Sainaithint Duilleog

An tSaileach Rua

Salix cinerea fosp. oleifolia

Is dath glas neamhlonrach a bhíonn ar thaobh uachtarach na nduilleog ar an tsaileach rua. Bíonn an taobh íochtarach gormghlas. Tagann ribí gruaige rua ar an taobh íochtarach freisin, ribí a bhíonn feiceálach ag deireadh an tsamhraidh. Is ón tréith seo a fhaigheann an tsaileach rua a ainm.

Sainaithint Géaga

An tSaileach Rua

Salix cinerea fosp. oleifolia

Nuair a bhaintear an choirt de ghéag ar an tsaileach rua (nó an tsaileach liath) feictear stríoca ar dhromchla nochtaithe na ngéag. Ní bhíonn na stríoca seo le feiceáil sa tsailchearnach, crann atá an-chosúil leis an tsaileach rua agus an tsaileach liath.

Dáileadh

An tSaileach Rua

Salix cinerea fosp. oleifolia

Tá an tsaileach Salix cinerea ar cheann de na saileacha is coitianta in Éirinn. Aithnítear go bhfuil dhá fhospeiceas ann: an tsaileach rua (S. cinerea oleifolia) agus an tsaileach liath (S. cinerea cinerea). Tá an tsaileach rua forleathan agus an-choitianta in Éirinn. Fásann an tsaileach liath in oirthuaisceart an oileáin den chuid is mó. Tá difríochtaí beaga idir an dá chineál le feiceáil sna duilleoga agus sna géaga, ach seachas sin tá an dá chineál crann an-chosúil lena chéile.

Seanchas Deilgní

An Draighean

Prunus spinosa

De réir an tseanchais, beidh turas slán go Meiriceá ag an té a thabharfas leo dealg ó dhraighean atá ag fás in aice le tobar beannaithe i dTulaigh Mhic Aodháin, Co. na Gaillimhe.

Seanchas ádh Mí-ádh Cosaint in aghaidh Oilc

An Draighean

Prunus spinosa

Deirtí go dtabharfadh sail éille (maide siúil) draighin cosaint in aghaidh an oilc. Sheachnódh na daoine maithe an duine le maide draighin ina lámh acu. Ach, cosúil le crainn dhúchasacha eile, d’fhéadfadh an draighean maitheas nó olc a dhéanamh. Cosúil leis an sceach gheal in Éirinn, níor chóir craobh draighin atá faoi bhláth a thabhairt isteach faoi dhíon an tí i Sasana.

Úsáid Sainaithint

An Draighean

Prunus spinosa

Is as adhmad an draighin a dhéantaí maidí siúil (an tsail éille, cé nárbh as an tsaileach (Salix spp.) a bhí siad déanta go minic). Dhéantaí bataí den draighean, agus d’úsáidtí iad le linn faicseanaíochta. Chlúdaítí le him iad agus chuirtí sa simléir iad le go dtiocfadh an dath dubh orthu.

Inite Toradh Deoch

An Draighean

Prunus spinosa

Cé go bhfuil na airní an draighin an-searbh, is féidir iad a ithe, agus déantar fíon, subh agus táirgí eile astu. Déantar jin as airní an draighin, freisin. Is cuid thábhachtach den phróiseas coipthe é an giosta bán (Saccharomyces paradoxum), a fhásann ar chraiceann an toraidh nuair a bhíonn sé aibí.

Leigheas Peitil Duilleog Buinneach Ainéime Úsáid Duilleog Tabac

An Draighean

Prunus spinosa

Dhéantaí tae, síoróip agus sú as na peitil agus thógtaí é mar chógas leighis do bhuinneach, ainéime, agus breoiteachtaí eile. Chaití duilleoga triomaithe an draighin in ionad tobac i gContae Cheatharlach. Thugtaí Irish Tea air.

Éiceolaíocht Bithéagsúlacht éin Feithidí

An Draighean

Prunus spinosa

Is cuid lárnach d’éiceachóras na hÉireann é an draighean. Cuireann na bláthanna pailin agus neachtar ar fáil luath sa mbliain, nuair nach mbíonn mórán plandaí eile ag bláthú. Itheann bratóga leamhain na duilleoga. Itheann éin na hairní, agus déanann siad neadacha i measc na ngéag dhlútha.

Tréithe Bláth

An Draighean

Prunus spinosa

Tagann na bláthanna bána amach ar an draighean luath san earrach, sula n-osclaíonn na duilleoga – tagann bláthanna bánbhuí ar an sceach gheal, planda a bhreathnaíonn cosúil leis an draighean, tar éis do na duilleoga oscailt.

Tréithe Coirt

An Draighean

Prunus spinosa

Bíonn dath liath dorcha, beagnach dubh, ar choirt an draighin, agus is as an cuma dhorcha sin sa ngeimhreadh a d’eascair an t-ainm an draighneán donn, an draighnéan dubh agus, i mBéarla, blackthorn. Bíonn an choirt tanaí freisin, agus bíonn dath oráiste le feiceáil ar an gcoirt istigh nuair a scamhann sé.

Tréithe Aois Meatháin

An Draighean

Prunus spinosa

Maireann an draighean ar feadh thart ar 100 bliain, ach cuireann sé meatháin aníos go minic as a bhfásann plandaí nua. Mar sin, is minic go mbíonn clampaí móra den draighean ag fás le chéile.

Seanchas Mí-ádh Bolgach Ceimiceáin

An Sceach Gheal

Crataegus monogyna

Ceaptar go raibh baint ag boladh na mbláthanna leis an mí-ádh a bhí leis an sceach gheal. Is trímheitiolaimín sna bláthanna—an ceimiceán a chruthaítear nuair a lobhann éisc agus feoil—is cúis leis an mboladh ar leith atá ag na bláthanna. I Londain, rinne daoine comparáid idir an drochbholadh seo agus an galar marfach, an bholgach. In ainneoin an bholaidh, thabharfadh daoine in Éirinn na bláthanna isteach sa teach ar Lá Bealtaine agus choinnídís ann iad ar feadh míosa. Ar Lá Bealtaine, freisin, shádh siad géaga na sceiche gile i gcréafóg na ngarrantaí chun na barraí a chosaint.

Seanchas ádh Mí-ádh

An Sceach Gheal

Crataegus monogyna

Bhí ádh agus mí-ádh ag dul don sceach gheal. Ba droch-chomhartha é craobh den sceach a thabhairt isteach sa teach i mBaile Uí Dhuinn, Co. Chiarraí, go háirithe agus é faoi bhláth. Ach Lá Bealtaine i gCeann Trá sa gcontae céanna thugtaí an sceach gheal isteach, d’fhuichtaí é, agus thugtaí an leacht d’ainmhithe dá mbeadh galar orthu.

Seanchas Draíocht

An Sceach Gheal

Crataegus monogyna

Is ag fás leo féin a bhíodh crainn go minic mar go raibh faitíos ar dhaoine iad a ghearradh. Bhí draíocht agus siombalachas an chrainn chomh mór in aigne an phobail gur cuireadh bóithre nua ar mhalairt treo chun gearradh na gcrann a sheachaint.

Leigheas Plúchadh Buinneach Támhachán Easuan Codladh

An Sceach Gheal

Crataegus monogyna

D’úsáidtí an sceach gheal chun cóir leighis a chur ar dhaoine freisin. D’úsáid daoine é chun plúchadh, buinneach, breoiteachtaí a bhain le máilín an domlais a leigheas, agus mar thámhachán d’easuan.

Leigheas Beithígh

An Sceach Gheal

Crataegus monogyna

Ba leigheas a bhí sa sceach gheal ar an mbruinne dhearg, galar a bhuailfeadh beithígh san am atá caite. Chun an chóir cheart a thabhairt, dhéantaí codanna den sceach a bhruith agus an leacht a thabhairt don bhó.

Inite Bia Toradh Bláth Duilleog

An Sceach Gheal

Crataegus monogyna

Tá go leor codanna den sceach gheal inite. Dhéantaí glóthach, subhanna, stobhach torthaí le cur i gcácaí, agus fíon as na torthaí agus na bláthanna. Déantar na bláthanna a chur ar bogadh i mbranda chun licéar a dhéanamh. Dhéantaí plúr as na torthaí triomaithe agus chuirtí leis an ngnáthphlúr é chun arán a dhéanamh. Is féidir sailéid a dhéanamh de na duilleoga agus de na bláthanna, agus tae de na duilleoga.

Sainaithint Duilleog Bláth

An Sceach Gheal

Crataegus monogyna

Tagann bláth ar an sceach gheal tar éis d’oscailt na nduilleog, tagann bláth ar an draighean (Prunus spinosa) sula n-osclaíonn na duilleoga.

Spraoi Neachtar

An Fhiúise

Fuchsia magellanica

Téann gasúir sa tóir ar neachtar an bhlátha (ní gá ach an feadán os cionn na seipil dhearga a bhrú le go dtitfidh an neachtar amach).

Ainmneacha Leigheas

An Fhiúise

Fuchsia magellanica

Is ainmnithe don dochtúir Gearmánach agus saineolaí ar úsáid plandaí sa leigheas, Leonhart Fuchs (1501-1566), atá an fhiúise (cé nach bhfaca sé fhéin an planda riamh). Is tagairt do Chaolas Magellan, atá in aice le ceantar dúchais an phlanda, é magellanica.

Tréithe Iomadú Éiceolaíocht éin

An Fhiúise

Fuchsia magellanica

Cé go gceaptar go bhfuil an cineál fiúise is coitianta atá in Éirinn aimrid, scaipeann sé go héasca trí mheatháin a chur aníos ó rútaí faoi thalamh. Mar go n-iomadaíonn an fhiúise go fásúil mar seo, fásann clampaí móra den sceach ar thaobh an bhóthair. Tugann sé seo deis d’éin cosúil le dreoilíní agus spideoga a gcuid neadracha a dhéanamh i dtearmann sábháilte.

Éiceolaíocht Feithidí Beacha Robáil

An Fhiúise

Fuchsia magellanica

Is dordéain a phailníonn na fiúise ina ceantar dúchais, ach is meachain agus feithidí eile a bhíonn sa tóir ar neachtar an phlanda in Éirinn. Uaireanta robálann bumbóga an neachtar—déanann siad poll sa mbláth agus diúlann siad an neachtar gan teagmháil ar bith a dhéanamh leis an bpailin.

Tréithe Bláth

An Fhiúise

Fuchsia magellanica

Bláthaíonn an fhiúise ar feadh tréimhse fhada—ó thús an tsamhraidh go tús an gheimhridh—agus bíonn go leor bláthanna ar an bplanda ag aon am amháin. Tugtar milíní ar na bláthanna (ach uaireanta is tagairt í seo don phlanda iomlán).

Dáileadh Nádúraithe

An Fhiúise

Fuchsia magellanica

Is iad an tSile agus an Airgintín ceantar dúchais na fiúise agus tháinig sí isteach go hÉirinn go luath san 19ú haois ag am a raibh go leor plandaí ag teacht isteach ó chuile cheard den domhan. Feileann aeráid bhog, mheasartha na tíre don sceach agus tá sí nádúraithe in Éirinn. Tá sí an-choitianta ar chósta an iarthair agus an iardheiscirt ach go háirithe.

Ainmneacha

An Meas Torc Allta

Hypericum androsaemum

Cé gur ceann de luibheanna Eoin Baiste (Hypericum spp.) é an meas torc allta, is le Colm Cille nó leis an Mhaighdean Mhuire is mó a luaitear an planda. Ciallaíonn androsaemum “fuil an fhir”, agus is tagairt é de dhath sú an phlanda, sin nó do spotaí dearga na mbláthanna.

Leigheas Crithgalar Sciaitíce purgóid Pianmhúchán Créachtaí Fualbhrostach Seanchas Taibhsí Ainsprideanna

An Meas Torc Allta

Hypericum androsaemum

D’úsáidtí an meas torc allta ar Mhór-roinn na hEorpa mar phianmhúchán, mar phurgóid, chun sciaitíce a bhainistiú, agus mar chóireáil ar an gcrithgalar. D’úsáidtí é freisin chun créachtaí a ghlanadh agus mar fhualbhrostach, ach ní léir go bhfuil an oiread sin fianaise gur úsáideadh sa gcaoi sin an planda sa mBreatain ná in Éirinn. Ach d’úsáidtí duilleoga triomaithe na luibhe i gContae Chiarraí mar leigheas ar bhreoiteachtaí difriúla, chomh maith le chun an ruaig a chur ar thaibhsí agus ainspridí.

Ainmneacha Leigheas

An Meas Torc Allta

Hypericum androsaemum

Is iomaí úsáid a bhaintí as an meas torc allta mar luibh leighis. Is ón bhFraincis (tout-saine, a chiallaíonn leigheas ar gach rud) a thagann ainm Béarla an phlanda, tutsan, léiriú ar úsáid an phlanda mar chógas leighis.

Tréithe Duilleog

An Meas Torc Allta

Hypericum androsaemum

Bíonn boladh láidir uaidh duilleoga ón meas torc allta nuair a bhrúitear iad. Deirtear gur boladh muice é agus gur uaidh seo a tháinig ainm Gaeilge an phlanda. Deirtear freisin go bhfuil boladh na nduilleog cosúil le ambergris (substaint luachmhar a thagann ón gcaisealóid, speiceas de mhíol mór). Mar gheall air seo, uaireanta glaoitear sweet-amber ar an bplanda.

Seanchas ádh

An Meas Torc Allta

Hypericum androsaemum

I Sasana agus sa bhFrainc, mar chomhartha ádh, chuirtí duilleoga triomaithe ón meas torc allta i mBíoblaí sa 19ú haois.

Téarmaíocht

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Chun aiteann a ghearradh, d’úsáidtí corrán fiaclach agus píosa adhmaid déanta as saileach, a dtugtaí gabhlóg air (ladharóg a thugtaí air i nDún na nGall), le go bhféadfaí na craobhacha deilgneacha a láimhseáil gan ghortú. Bhaintí aiteann le speal aitinne freisin, oirnéis a bhí níos láidre ná gnáthspeal. Thug dornóg — miotóg déanta as súgán— cosaint do na lámha le linn na hoibre seo. Bhrúití an t-aiteann — sula dtugtaí é d’ainmhithe mar fhodar — le máiléad aitinn, agus ghearrtaí é le rámhan aitinn agus scian aitinn. ‘Scothán’ a bhí ar chraobh gearrtha. ‘Speathánach’ a bhí ar na sceacha aitinn a dhóití agus iad ag fás, sula mbailítí an t-adhmad mar bhreosla.

Leigheas Buíochán Péisteanna Dó-croí Casacht Slócht

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Cheaptaí go raibh leigheas don bhuíochán san aiteann — bhruití na bláthanna agus d’óltaí an deoch. B’é an cógas céanna a bhí ann chun phéisteanna i ngasúir a leigheas, i gContae Shligigh. Dheirtí go raibh sé go maith do dhó croí an duilliúr óg a ithe agus coirt na sceiche a dhiúil i Loch Garman, agus bhí sú na mbláthanna (feochta i siúcra) go maith do chasacht i bPort Láirge. D’úsáidtí na bláthanna le fáil réidh le slócht i gContae Dhoire.

Seanchas ádh Mí-ádh

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

In áiteanna in Éirinn, thugadh an buachaill is sine sa teach craobh aitinn isteach Oíche Bhealtaine agus d’fhágtaí faoi rachtaí an dín é ar feadh bliana le go mbeadh rath agus ádh ar an teaghlach. Deirtear go raibh mí-ádh ag baint leis an aiteann in Éirinn freisin. In áiteanna eile is ag troid ar feadh bliana a bheidh muintir an tí i dá dtabharfaí aiteann isteach sa teach Oíche Bhealtaine — moladh sceach gheal a thabhairt isteach más ádh (agus síocháin) a bhí de dhíth.

Seanchas Cosaint in aghaidh Oilc Ainmhithe

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Níl an oiread sin béaloidis faoin aitinn agus a bheifí ag súil leis, i bhfianaise an méid úsáide a bhaintí as an sceach. Lastaí craobh aitinn agus chuirtí faoi útha na bó é Oíche Bealtaine le cosaint a thabhairt don ainmhí ón olc. In áiteanna eile thiomáintí beithígh idir dhá chraobh lasta (thugtaí scotháin orthu), nó bhuailtí na hainmhithe leo. B’fhéidir gur aiteann a úsáideadh mar go bhfuil sé níos inlasta ná craobhacha sceacha eile, mar gheall ar na géaga feoite a bhíonn ar an gcraobh.

Úsáid Spórt Camán Glanadh Potaí Bádóireacht

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Ghlantaí simléir agus toibreacha le craobhacha aitinn. Dhéantaí camáin as adhmad aitinn freisin — thugtaí ‘spaic’ nó ‘spaic aitinn’ ar an gcamán. Is iondúil gur píosa den bhfréamh le cor ann a d’úsáidtí. D’ úsáidtí adhmad aitinn in íochtar potaí gliomaigh freisin. Is as an saighleánach a dhéantaí an chuid eile den phota. D’úsáidtí adhmad aitinn le crogaí na gcurrachaí a dhéanamh freisin (leagtar an maide rámha anuas ar na crogaí agus is orthu a chasann siad).

Úsáid Easair

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

D’úsáidtí aiteann (chomh maith le tuí, luachair agus raithneach) mar easair—plandaí tirime a scaiptí ar urlár na gcróití, nó ar an talamh i gcúinne de gharraí, le compord a thabhairt d’ainmhithe agus iad ina luí. Bhaintí úsáid astu i gclósanna feirme freisin mar cuid den aoileach. Chaití ar thalamh an chlóis é, go háirithe in áiteanna a bhíodh fliuch nó cartaithe ag na hainmhithe, agus ligtí cead dó lobhadh. Dhéantaí carnáin de agus scaiptí sna garrantaí é (agus ar na fataí) de réir mar a bhí sé ag teastáil.

Úsáid Fodar

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Is mar fhodar do bheostoc—capaill agus beithígh—a d’úsáidtí go leor den aiteann a saothraíodh. Bhí an sceach shíorghlas seo in ann beathú a chur ar fáil i dtréimhse den bhliain nuair nach raibh mórán fáis eile ann. Cé go n-itheann ainmhithe na géaga óga glasa nuair a bhíonn siad bog, cruann na deilgní go tapa ar an bplanda agus seachnaíonn ainmhithe iad ina dhiaidh sin. Chun aiteann a úsáid mar fhodar, bhíodh sé le bualadh agus le brú chun na deilgní a mhaolú agus a bhriseadh. B’obair fhada, leadránach a bhí anseo — ba mhinic iad a bhrú i moirtéal cloiche ar feadh uaireanta fada an chloig.

Úsáid Breosla

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

D’úsáidtí adhmad aitinn mar bhreosla. Nuair a bhí an t-aiteann réidh le baint, loisctí an garraí chun an duilliúr agus na géaga beaga a dhó. Ní dhódh adhmad tiubh an aitinn le linn an loiscthe, agus bhaintí é ina dhiaidh le húsáid mar bhreosla. D’úsáideadh báicéirí, go háirithe, an breosla, ach dhóití i dtornóga aoil é agus bhaintí leas as mar bhreosla ginearálta, freisin. Is adhmad aitinn a dhóití chun brící a dhéanamh i Sasana. Tá saibhreas potaise i luaith aitinn, ábhar a úsáideadh i Sasana i ndéantúsaíocht gallúnaí, freisin.

Úsáid Barra

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Shaothraítí an t-aiteann i gContae Chorcaí in 1810 — chuirtí é i rónna comhthreomhara, ag fágáil dóthain spáis idir na rónna le go bhféadfaí barraí eile a chur eatarthu. D’fhágtaí an t-aiteann ag fás ar feadh ceithre bliana nó go mbeadh sé 2m ar airde, agus ansin bhaintí é. Bhí móinéar aitinn — drochthalamh ina raibh aiteann curtha—ag beagnach chuile fheirmeoir.

Stair

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Bhí luach ag aiteann fadó — ghearrtaí deachú eaglasta ar gharrantaí aitinn sa 16ú haois. Bhí táirgeacht gharraí aitinn (furzy pasture a thugtaí air i mBéarla) chomh luachmhar céanna le talamh arúil sa 17ú haois. Ba mhór an buntáiste é don té a raibh aiteann ag fás ar a thalamh. Is léiriú é ar shaibhreas an aitinn an nath: “An t-ór faoin aiteann, an t-airgead faoin luachra, agus an gorta faoin bhfraoch.”

Tréithe Fosú Nítrigine

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Is planda é an t-aiteann gallda atá in oiriúint do choinníollacha nach bhfuil feiliúnach do go leor plandaí eile. Tá go leor tréithe ag an sceach a chuidíonn leis scaipeadh – tá sé in ann fás in ithir bhocht mhianrach mar go bhfaigheann sé a chuid nítrigin ón aer, fásann sé i raon leathan créafóige, tairgeann sé go leor síolta a mhaireann ar feadh tréimhse fhada sa talamh, agus athfhásann sé go tapa ó shíolta nó óna chuid rútaí tar éis é a bhaint nó tar éis loiscthe.

Tréithe Iomadu Scaipeadh Síolta Éiceolaíocht Feithidí éin

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Is iomaí bealach atá ag an aiteann le síolta a scaipeadh — tógann feithidí iad, itheann éin iad, imíonn siad leis an ngaoth, agus snámhann siad in uisce. Fanann na síolta suanach mura mbíonn coinníollacha feiliúnach dóibh le péacadh, ach is iondúil go bpéacann an planda go héasca ón síol. Iomadaíonn an t-aiteann gallda go fásúil freisin, trí meathán a chur aníos ó rútaí faoi thalamh, chomh maith le trí atáirgeadh gnéasach.

Scaipeadh Síolta

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Is torthaí oscailteacha (dehiscent) a bhíonn ag an aiteann, faighneog bheag dhonn ina mbíonn idir 1 agus 7 síol donn inti. Forbraítear na síolta taobh istigh den bhfaighneog. Tosaíonn an fhaighneog ag triomú, agus cuireann sé seo strus ar an dá thaobh den fhaighneog go dtí go bpléascann sí, ag caitheadh na síolta amach ón bplanda.

Éiceolaíocht Pailniú Beacha

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Is beacha, den chuid is mó, a phailníonn bláthanna an aitinn. Téann na siad isteach sna bláthanna ag cuartú neachtair (cé nach bhfuil neachtar iontu). Brúitear na cílí ar leataobh agus clúdaíonn an mheach an stíl (an chuid bhaineann den phlanda) le pailin ón staimín. Nuair a tharlaíonn sé seo, breathnaíonn an bláth míshlachtmhar agus seachnaíonn na beacha eile é.

Tréithe Bláth Pailniú

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Is minic go mbláthaíonn sceacha den aiteann gallda faoi dhó sa mbliain. San Earrach, bíonn go leor bláthanna oscailte ar feadh tréimhse ghearr. Is bláthú níos faide a bhíonn i gceist leis an dara tréimhse bhláthaithe sa ngeimhreadh, ach bíonn níos lú bláthanna oscailte ar an sceach. Mar go mbláthaíonn plandaí difriúla ag amanna difriúla sa dara tréimhse seo, bíonn an chosúlacht air go mbíonn bláth ar an aiteann beagnach i gcaitheamh na bliana. Ceaptar gur straitéis iomadaithe é seo. Fanann na bláthanna oscailte ar feadh tréimhse níos faide sa ngeimhreadh chun deis a thabhairt don líon beag pailneoirí a bhíonn thart na bláthanna a phailniú.

Tréithe Deilgní Clórafil

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Mar go bhfuil duilleoga a aitinn chomh beag sin, níl mórán clóraifille iontu, an substaint a chuireann ar chumas an phlanda, trí phróiseas fótaisintéise, fuinneamh a ghiniúint as carbón an aeir. Mar chúiteamh ar seo, déanann na deilgní cúram den chuid is mó den fhótaisintéis a dhéanann an t-aiteann.

Tréithe Deilgní Loscadh

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Fásann craobh nua ar an aiteann ón ascaill idir na duilleoga agus na deilgní. Fásann an chraobh ar feadh bliana nó mar sin, agus bíonn sé idir 30 cm agus 40 cm ar fhad, ag brath ar an speiceas aitinn. Ansin cailltear an duilleog agus an dealg a bhíonn ag bun na craoibhe, cé go bhfanann siad ar an sceach ar feadh roinnt blianta. Is mar gheall air sin a bhíonn an t-aiteann chomh tirim agus feoite taobh istigh den sceach, agus ní bhíonn ag fás ach an chuid ghlas ar an taobh amuigh den sceach. Is mar gheall air sin, freisin, a bhíonn sé chomh héasca ar an aiteann loscadh in aimsir thirim.

Dáileadh

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Níltear cinnte cén fáth a bhfuil an t-aiteann gallda chomh fairsing in Éirinn. Ceaptar go raibh réimse fáis an aitinn sa mBreatain sách teoranta sular tosaíodh ag gearradh foraoisí na tíre sa Tréimhse Neoiliteach, agus b’fhéidir go raibh an rud céanna amhlaidh in Éirinn. Ceaptar freisin gur scaipeadh an t-aiteann gallda ar fud na tíre mar go raibh an oiread sin tóir air mar phlanda a d’fhéadfaí a shaothrú.

Úsáid Mil Nimh Leigheas Titimeas Craiceann

An Róslabhras

Rhododendron ponticum

Tá nimh i neachtar an róslabhrais, ar a dtugtar grayanotoxin, atá in ann mil a thruailliú má bhailíonn meachain é. Tugtar mad honey ar an mhil, agus éiríonn daoine tinn (meadhrán, fís doiléir, vertigo, tinneas cinn, ag cur allais, lagú) má itheann siad é. Bhí a fhios ag daoine faoi sa gcianaimsir, agus bhí fios acu freisin gur chógas leighis a bhí ann do bhreoiteachtaí éagsúla—thitimeas agus breoiteachtaí craicne. Tá an mhil in ann meisce a chur ar dhaoine freisin agus tógtar sa Tuirc é mar dhruga áineasa, cé go bhfuil sí in ann a bheith marfach.

Tréithe Ionrach Bagairt

An Róslabhras

Rhododendron ponticum

Is obair dhaor, fhada í an ruaig a chur ar an róslabhras ón gceantar ina bhfuil sé imithe as smacht. Is furasta crainn óga a tharraingt as an talamh de láimh, ach déantar crainn níos sine a tharraingt ag úsáid innealra. Fásann sé ar ais arís má ghearrtar é, agus caithfear teacht ar ais chuig an suíomh go minic ina dhiaidh sin chun na crainn óga a phéacann ó shíolta a bhaint.

Tréithe Iomadú Ionrach

An Róslabhras

Rhododendron ponticum

Tá an róslabhras in ann fás faoi sholas na gréine agus faoi scáth chrainn eile, seachas crainn mhóra bhuaircíneacha. Is go mall a fhásann plandaí óga ar dtús, ar stoc amháin. Tar éis 10 mbliana éiríonn an planda ilstocach agus, má bhíonn go leor plandaí ag fás in aice le chéile, leathnaíonn siad amach go dtí go bhfuil an áit clúdaithe leo agus plúchann siad plandaí dúchasacha.

Tréithe Síolta Toradh Meatháin Ionrach

An Róslabhras

Rhododendron ponticum

Iomadaíonn an róslabhras trí shíolta a scaipeadh nó le meatháin, a thagann aníos ó rútaí faoi thalamh. Tá róslabhras amháin in ann os cionn 1,000,000 síol a ghiniúint in aghaidh na bliana. Tá na síolta ar na cinn is lú agus is éadroime atá ag aon phlanda, agus scaipeadh sa ngaoth iad. Is iondúil go scaiptear go 100 m iad ón bplanda, ach is féidir leo scaipeadh 1 km ón bplanda i gcoinníollacha fabhracha. Scaiptear na síolta in uisce freisin, agus is féidir leo greamú go héasca ar fhionnadh ainmhithe agus ar éadaí dhaoine.

Stair Dáileadh

An Róslabhras

Rhododendron ponticum

Cé go mbreathnaítear air mar phlanda neamhdhúchasach, bhí an róslabhras dúchasach in Éirinn sa tréimhse idiroighreach Hocsnach, idir 424,000 agus 374,000 bliain ó shin. Is léiriú é seo ar stair chasta luibheolaíochta na hÉireann.

Tréithe Ionrach

An Róslabhras

Rhododendron ponticum

Ní mórán sceacha in Éirinn, seachas b’fhéidir an ghlúineach bhiorach, a dhéanann an oiread sin damáiste agus a dhéanann an róslabhras. Éiríonn go maith leis ar thalamh aigéadach in aeráid fhliuch, agus tá paistí móra den tír seo idéalach dá leithéid de phlanda. Fásann sé go tréan agus go tapa ar chréafóg aigéadach na tíre, agus tá sé anois tar éis ionradh a dhéanamh ar phortaigh agus ar mhóinteach.

Ainmneacha Logainmneacha

An Roithleog

Myrica gale

Is ó fhocal Gréigise a chiallaíonn ‘cumhra’ a thagann an t-ainm Myrica in ainm eolaíoch na roithleoige. Cé nach bhfuil mórán plandaí eile in Éirinn leis an oiread sin ainmneacha éagsúla orthu, ní léir gur thug an sceach mórán de na hainmneacha seo do logainmneacha na hÉireann. Tá Ciob Roideoige (Cíb na Raideog) i gContae Mhuineacháin agus deir Williams gur Crois na Roideog an seanainm a bhí ar Chrois Chúil Aodha, Contae Chorcaí.Seachas sin, ní fheictear go bhfuil mórán áiteanna eile ainmnithe in ómós an phlanda suntasach seo.

Úsáid Críostaíocht

An Roithleog

Myrica gale

Bhí géaga na roithleoige in úsáid san Aifreann ar Dhomhnach an Iúir in áiteanna ar leith in Éirinn. Bhí an úsáid chéanna á baint as géaga de roinnt crann agus sceacha eile, ag brath go minic ar céard a bhí ar fáil agus ag fás sa gceantar áitiúil. Is ó adhmad na roithleoige a déanadh an luaith do Chéadaoin an Luaithrigh in Acaill. Arís, b’fhéidir gur bhain sé níos mó leis an nganntan crann ar an oileán ná le haon bhuntáiste ar leith a bhí ag luaith na roithleoige thar aon phlanda eile.

Seanchas Mí-ádh Críostaíocht

An Roithleog

Myrica gale

Chaithfí a bheith cúramach ag láimhseáil na roithleoige. Tá sé ráite go raibh mí-ádh ag dul don sceach mar gur craobhacha den roithleog a úsáideadh chun Íosa Críost a bhualadh agus é ar a bhealach chuig a chéasadh.

Seanchas Críostaíocht

An Roithleog

Myrica gale

Bhreathnaítí ar an roithleog mar phlanda beannaithe in Éirinn. Tá sé sa seanchas gur chuir Dia mallacht ar an roithleog mar gur as adhmad na sceiche a déanadh an chros ar a crochadh Íosa Críos, agus nár fhás sé ó shin i leith.

Leigheas Ainmhithe

An Roithleog

Myrica gale

D’úsáidtí an roithleog chun cúram a dhéanamh d’ainmhithe – chun fiabhras i gcapaill, péisteanna i mbeithígh, puchán ae i ngamhna, agus taomanna i madraí a leigheas.

Leigheas Frithvíreasach Scornach Tinn Duáin Bruitíneach

An Roithleog

Myrica gale

D’úsáidtí an roithleog sa gCríoch Lochlann mar leigheas ar an víreas, Herpes zoster, agus léiríonn taighde go bhfuil tréithe frithvíreasacha ag an roithleog a thacaíonn leis sin. D’úsaidtí an planda in áiteanna eile do scornach tinn, do dheacrachtaí duáin, agus don bhruitíneach. Thugtaí sú an phlanda do ghasúir freisin leis an ruaig a chur ar phéisteanna.

Úsáid Súdaireacht Dathú

An Roithleog

Myrica gale

Cuireann coirt agus fréamhacha na roithleoige dath buí ar olann, agus úsáidtear é i gcoinnle freisin. Baineadh úsáid as an roithleog i dtionscal na súdaireachta, agus san 18ú haois bhronnadh Cumann Bhaile Átha Cliath duais ar an té ab fhearr a leasódh leathar leis an bplanda.

Úsáid Éarthach Feithidí Cumhrán

An Roithleog

Myrica gale

Dhóití adhmad na roithleoige—ba bhuntáiste breise ab ea an boladh cumhraithe ón deatach agus an t-adhmad á dhó. D’úsáidtí an roithleog chun boladh cumhra a chur ar línéadach, agus chun leamhain a choinneáil uathu. Chuirtí é i leapacha in iarthar Chorcaí le ruaig a chur ar dhreancaidí. Ceaptar go mb’fhéidir go raibh an roithleog á húsáid mar dhíbholaíoch ag na Lochlannaigh.

Úsáid Éarthach Feithidí

An Roithleog

Myrica gale

Bhíodh daoine sa gCríoch Lochlann ag úsáid na roithleoige go stairiúil chun an ruaig a chur ar fheithidí. Léiríonn staidéir le déanaí go gcuireann an ola seo pairilis ar mhíoltóga beaga an phortaigh agus go gcuireann sé an ruaig orthu. Tá sé chomh héifeachtach le DEET, an substaint atá comónta i dtáirgí tráchtála chun an ruaig a chur ar mhíoltóga beaga. Oibríonn sé in aghaidh seangán agus muiscítí freisin.

Úsáid Ginmhillteán

An Roithleog

Myrica gale

D’úsáidtí duilleoga na roithleoige mar ghinmhillteán sa Fhrainc agus in áiteanna eile. Mar gheall air seo, moltar do mhná a bhíonn ag súil a bheith cúramach leis an bplanda agus le táirgí an phlanda.

Inite Deoch

An Roithleog

Myrica gale

Bhíodh an roithleog in úsáid i ngrúdaireacht bheorach 2,000 bliain ó shin i dtuaisceart na hOllainne. Thosaigh daoine ag úsáid hopa chun blas a chur ar bheoir timpeall 859 AD, agus bhí iomaíocht láidir idir an dá phlanda don úsáid seo. Fuair hopa an lámh in uachtar san 18ú haois nuair a tosaíodh ag déanamh imní go raibh beoir roithleoige nimhneach, in ainneoin nach raibh fírinne ansin.

Tréithe Fosú Nítrigine

An Roithleog

Myrica gale

Fosaíonn an roithleog nítrigin ón aer ina cuid fréamhacha, a bhuíochas don bhaictéar Frankia spp., an baictéar céanna a chuidíonn le fearnóga nítrigin a fhosú. Saibhríonn duilleoga an phlanda, chomh maith leis an planda féin nuair a lobhann sé, an chréafóg bhocht ina bhfásann sé le táirgí nítrigine, a chuireann ar chumas na roithleoige scaipeadh.

Tréithe Boladh Duilleog Caitíní

An Roithleog

Myrica gale

Bíonn boladh álainn ón bplanda mar gheall ar ola shoghalaithe a thagann ó fhaireoga sna duilleoga agus sna caitíní.

Tréithe Hibrid

An Crann Sníofa

Salix aurita

Is hibrid é Salix x multinervis idir an tsaileach rua (Salix cinerea agus an crann sníofa. Bíonn sé níos mó ná an crann sníofa, ach bíonn dromchla na nduilleog rocach, mar a bhíonn ar an gcrann sníofa, agus bíonn na stípeoga móra cluasacha ar an ngas freisin.

Tréithe Duilleog

An Crann Sníofa

Salix aurita

Bíonn stípeoga móra duán-chruthacha, le himill fhiaclacha orthu, ag íochtar ghas na duilleoige. Is cosúil le duilleoga beaga a bhíonn na stípeoga seo. Bíonn cuma chluasa orthu, agus is uathu a fhaigheann an planda an t-ainm Béarla, eared willow.

Ainmneacha Tréithe Airde

An Crann Sníofa

Salix aurita

In ainneoin ainm an phlanda seo, is sceach bheag, ghéagach, íseal í an crann sníofa. Is iondúil gur idir 60-200 cm ar airde a bhíonn sí. Is níos ísle fós, agus feosaí, a bhíonn sí in áiteanna feannta.

Sainaithint Duilleog Stípeoga

An Crann Sníofa

Salix aurita

Aithnítear an crann sníofa mar gheall ar na stípeoga móra, a bhreathnaíonn cosúil le cluasa, a bhíonn ag bun na nduilleog. Bíonn na duilleoga rocach freisin, tréith nach bhfuil ag mórán saileacha eile.

Sainaithint Bláth

An tAiteann Gaelach

Ulex gallii

Is dath órbhuí a bhíonn ar bhláthanna an aitinn ghaelaigh, le hais an dath buí éadrom a bhíonn ar bhláthanna an aitinn ghallda. Bíonn boladh láidir cnó cócó uathu. Is ag deireadh an tsamhraidh is mó a thagann bláthanna ar an aiteann gaelach. Is bealach maith é seo chun an t-aiteann gaelach a aithint, mar gur iondúil nach mbíonn mórán sceacha den aiteann gallda faoi bhláth ag an am sin.

Tréithe Airde

An tAiteann Gaelach

Ulex gallii

Tá an t-aiteann gaelach níos ísle ná an t-aiteann gallda (Ulex europaeus). Ní minic a fhásann sé níos airde ná 1.5 m, agus is iondúil go mbíonn sé sínte cuid mhaith níos ísle ná sin. Fásann sé i ndeisceart na tíre, agus in iarthar Chontae na Gaillimhe, le pócaí beaga eile ar shléibhte Chill Mhantáin agus sna Beanna Boirche i gContae an Dúin.

Logainmneacha

An Cuileann

Ilex aquifolium

Is deacair an méid logainmneacha a ainmníodh don chrann cuilinn a aithint, mar go bhfuil focal eile, ‘cuileann’, a chiallaíonn fána, sna logainmneacha freisin. Más in aice le cnoc nó sliabh atá an áit, gach seans gur cuileann (fána) atá i gceist, seachas cuileann (an crann). Séard is cuileanach ann ná áit ina bhfásann crainn chuilinn, agus tá go leor logainmneacha ann leis an bhfocal seo iontu.

Ainmneacha

An Cuileann

Ilex aquifolium

Tugtar ‘cuileann na gcaortha’ ar an gcuileann nuair a bhíonn torthaí air, agus ‘cuileann Muire’ ar na gearrthóga cuilinn feoite a bhíonn fágtha thart tar éis na Nollag.

Seanchas Críostaíocht Mí-ádh Ainmhithe

An Cuileann

Ilex aquifolium

Bhí lámh ag an gcuileann i gcéasadh an Tiarna, dar le muintir Thír Chonaill. Deirtear gurbh as crann cuilinn a rinneadh an chrois ar a céasadh an slánaitheoir, agus nár cheart ainmhí ar bith a bhualadh le slat cuilinn. Tá an mí-ádh céanna leis an gcrann i gContae an Chláir — má bhuailtear duine (duine óg, is dócha) le bata cuilinn, ní fhásfaidh siad níos mó.

Seanchas Críostaíocht

An Cuileann

Ilex aquifolium

Tá míniú tugtha sa seanchas ar thréith shíorghlas an chuilinn. Chuaigh Íosa i bhfolach i gcrann troim agus na hIúdaigh ar a thóir. D’oscail duilliúr an troim agus chonaic siad é. Theith Íosa, agus chuaigh sé faoi chrann cuilinn. Dhún na duilleoga timpeall air, chlúdaigh an crann é, agus d’éirigh leis éalú. Ó sin i leith, bíonn an trom ar an gcrann deiridh a chuireann bileoga amach san earrach agus an chéad chrann a chailleann iad sa bhfómhar. Mar chomhartha buíochais don chuileann ar an gcúnamh seo a thug sé do Mhac Dé, tá an crann beannaithe le caora dearga agus fanann sé glas i gcaitheamh na bliana.

Seanchas Deilgní Críostaíocht Dreoilín

An Cuileann

Ilex aquifolium

Tá ceangal idir dhath caora an chuilinn agus na duilleoga deilgneacha le fuil agus coróin deilgne Íosa sa gCríostaíocht. Bhaintí úsáid as an gcuileann, freisin, ar lá le Stiofáin, nuair a théadh daoine amach le dreoilín marbh ceangailte le píosa cuilinn ag bailiú airgid chun an dreoilín a chur.

Seanchas ádh Nollaig

An Cuileann

Ilex aquifolium

Ceaptar gur tosaíodh ag úsáid craobhacha an chuilinn le linn féile Saturnalia na Rómhánaigh, seachtain de dhamhsa agus ceol a bhí ar siúil le linn ghrianstad an gheimhridh. Nuair a tháinig féile na Nollag i gcomharba ar Saturnalia, coinníodh leis an gcleachtas, agus chuirtí cuileann agus eibheann ar fhuinneoga agus ar leac an dorais le linn na féile. Is chun ádh a thabhairt don teaghlach a dhéantaí é, ach níor mhór a bheith cúramach mar, de réir taifead i mBailiúchán na Scol ó Mhaigh Eo, “má thuiteann an eidhneán agus an cuileann beidh droch-rath ar an teach go ceann bliana.”

Stair Bretha Comaithchesa Úsáid Fodar

An Cuileann

Ilex aquifolium

Thugtaí duilleoga cuilinn do bheostoc mar fhodar geimhridh, i Sasana agus in Éirinn. Bhíodh garrán cuilinn ar fheirmeacha le freastal ar an éileamh seo, agus lean an cleachtas ar aghaidh go dtí an 18ú haois. Maítear go mb’fhéidir gur mar gheall air seo a áiríodh an cuileann mar cheann de huaisle na coille (airig fedo) sa bhFéineachas.

Úsáid Gaistí

An Cuileann

Ilex aquifolium

Dhéantaí glae glas (birdlime) as coirt an chuilinn, measctha le hola cnónna. Is substaint ghreamaitheach é a d’úsáidtí mar ghaistí chun éin a ghabháil. Chuir an t-Acht chun Éanacha Fiadhaine do Chaomhaint, 1930, deireadh leis an gcleachtas cruálach seo.

Úsáid Ceol Adhmadóireacht

An Cuileann

Ilex aquifolium

Tá adhmad an-gheal, trom, crua ag an gcuileann ach mar go bhfreangann sé nuair a thriomaíonn sé is minic nach n-úsáidtear é ach le rudaí beaga a dhéanamh. D’úsáidtí é le heochracha pianó a dhéanamh sular tosaíodh ag úsáid adhmaid éabainn, agus ansin plaisteach. Thugtaí rímhaide na coille air, agus dheirtí go scoiltfeadh ging den chuileann chuile chrann, ach nach scoiltfeadh ging de chrann ar bith é.

Éiceolaíocht Bithéagsúlacht éin Ainmhithe

An Cuileann

Ilex aquifolium

Mar gur crann síorghlas é an cuileann, tugann na duilleoga deilgneacha agus géaga dlútha an tearmann d’éin agus d’ainmhithe i gcaitheamh an gheimhridh. Tógann sé roinnt blianta ar na duilleoga a thiteann lobhadh, agus úsáideann ainmhithe amhail an ghráinneog iad chun neadracha a dhéanamh. Is foinse bheatha thábhachtach iad na caora freisin d’éin cosúil leis an deargán sneachta agus an sacán. Is gealbhán cuilinn ainm eile ar an gcorcrán coille, éan eile a bhíonn sa tóir ar chaora an chuilinn sa ngeimhreadh.

Tréithe Duilleog Deilgní

An Cuileann

Ilex aquifolium

Tá an cuileann in ann duilleoga difriúla a fhás ag brath ar chúinsí seachtracha éagsúla. Má thosaíonn ainmhithe ag ithe na nduilleog in íochtar, fásann an planda duilleoga deilgneacha mar straitéis chosanta. Ní gá don chrann é seo a dhéanamh leis na duilleoga in uachtar agus bíonn imill mhín ar na duilleoga sin. Tugtar heterophylly ar an gcumas seo atá ag planda duilleoga éagsúla a fhás.

Tréithe Síorghlas

An Cuileann

Ilex aquifolium

Tá an cuileann freisin ar an t-aon chrann síorghlas dúchasach in Éirinn nach buaircíneach é.

Seanchas Cosaint in aghaidh Oilc

An Caorthann

Sorbus aucuparia

Chuirtí craobhacha an chaorthainn ar leic na bhfuinneog agus na doirse le linn Lá Bealtaine le cosaint a thabhairt don teaghlach.

Seanchas Cosaint in aghaidh Oilc

An Caorthann

Sorbus aucuparia

Bhí cáil ar an gcaorthann in Éirinn mar chrann osnádúrtha le cumhachtaí a thug cosaint in aghaidh rudaí olca (deamhain, cailleacha agus a leithéid). B’fhéidir go raibh baint ag dath dearg na gcaora leis seo—ceapadh gur dath maith a bhí ann mar chosaint in aghaidh oilc.

Leigheas Scoilteacha Plúchadh Súile Casacht Péisteanna

An Caorthann

Sorbus aucuparia

In Éirinn, d’úsáidtí duilleoga an chaorthainn, fiuchta in uisce, chun na scoilteacha a mhaolú, agus deirtear go raibh deatach na nduilleog dóite go maith don phlúchadh.Thógtaí an choirt do chasacht, agus na duilleoga mar cheirín do shúile tinne, agus d’ití na caora le fáil réidh le péisteanna.

Leigheas Buinneach Scornach Tinn Scorbha

An Caorthann

Sorbus aucuparia

Tá polaifeanóil i gcaora an chaorthainn, ceimiceáin le tréithe frithfhungasacha agus frithbhaictéareacha. Ní haon ionadh, mar sin, go mbaintí úsáid as na torthaí ar fud na hEorpa chun buinneach, scornach tinn agus scorbha a leigheas.

An Caorthann

Sorbus aucuparia

Bíonn caora an chaorthainn searbh, fiú agus iad aibí, ach is léir go mbíonn siad níos deise tar éis seaca. Bhídís fós á mbailiú mar bhia in Éirinn sa 17ú haois.

Éiceolaíocht Scaipeadh Síolta éin Feithidí

An Caorthann

Sorbus aucuparia

Itheann bratóga leamhan duilleoga an chaorthainn agus is iomaí cineál éan (lonta dubha agus smólaigh, ach go háirithe) a itheann caora an chaorthainn, agus ag scaipeadh an chrainn dá thoradh sin.

Seanchas Cosaint in aghaidh Oilc

An Caorthann

Sorbus aucuparia

Chuirtí an caorthann go minic timpeall ar thithe cónaithe chun cosaint a thabhairt don teaghlach in aghaidh oilc, agus is minic a fheictear an crann fós ag fás timpeall ar fhothracha in iarthar na tíre.

Éiceolaíocht Ionrach

An Cainchín Balla

Contoneaster horizontalis

Breathnaítear ar an gcainchín balla mar phlanda ionrach mar go scaipeann sé go héasca (bíonn an-tóir ag éin sna torthaí dearga) agus plúchann sé plandaí dúchasacha.

Ainmneacha Logainmneacha

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Tugtar giúis ar an bpéine Albanach freisin, cé gurb í giúis an t-ainm caighdeánach atá ar na crainn sa ngéineas Abies (fir i mBéarla). Is giúis nó giúsach phortaigh an focal atá ar an adhmad sin a fhaightear sna portaigh in Éirinn. Is iarsmaí iad seo de na crainn a d’fhás sna gnáthóga sin fadó. Cé gur crainn phéine a bhí i gcuid acu, bhí daracha ina measc freisin. Níl giúis mórán le feiceáil i logainmneacha na tíre, cé go bhfuil Mín an Ghiúis i gContae Dhún na nGall. Tá na focail giubhas, giuthas, nó giús níos coitianta i logainmneacha na hAlban, áit a raibh an crann i bhfad níos fairsinge.

Úsáid Roisín Tuirpintín Feithidicíd

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Is as an roisín a dhéantar tuirpintín freisin. Is iomaí táirge a dhéantar as tuirpintín—gliú, péint, tuaslagóirí, agus feithidicídí ina measc. Is as tuirpintín freisin a dhéantar an roisín (rosin) a úsáidtear chun bogha fidle a bhealú. Cé gur féidir tuirpintín a dhéanamh as roisín an phéine Albanaigh, tagann formhór de thuirpintín an domhain ó speiceas eile, Pinus palustris.

Úsáid Ola Tarra Bláthola Cumhrán Leigheas Tarra Soiriáis Eachma Rosacea

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Dhéantaí ola lampaí as tarra péine freisin. D’úsáidtí tarra péine mar leighis a bhreoiteachtaí craicne, soiriáis, eachma, agus rosacea san áireamh. Déantar blátholaí, a úsáidtear i gcumhartheiripe, chomh maith le mar chomhábhair i gcumhráin agus gallúnacha, as adhmad na péine freisin.

Úsáid Tarra Pic Bádóireacht

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Faightear tarra péine nuair a dhéantar adhmad an phéine Albanaigh a dhriogadh—is é sin an t-adhmad a théamh (ach gan é a dhó) agus na gail a thagann as a chomhdhlúthú. Is as an tarra péine a dhéantar an substaint pic, a d’úsáidtí go forleathan i réimsí na bádóireachta agus na seoltóireachta chun adhmad agus seolta a chaomhnú.

Leigheas Scámhóga Póilió Roisín Fuiliú

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

D’úsáidtí géaga an chrainn, fiuchta in uisce, chun faoiseamh a thabhairt do na scamhóga sa mBreatain agus cheaptaí go raibh cumhra an chrainn go maith dóibh siúd a bhí ag fulaingt le póilió. In Éirinn, bhaintí úsáid as roisín an chrainn le fuiliú méire a stopadh i gCill Mhantáin. Dhéantaí arán as coirt mhillte an chrainn sa gCríoch Lochlann.

Seanchas Bretha Comaithchesa

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Ní léir go bhfuil mórán béaloidis faoin bpéine Albanach in Éirinn, is dóigh mar go bhfuil an oiread sin ama caite ó bhí an tír brataithe ag an gcrann. Áiríodh an péine mar cheann de na airig fedo (uaisle na coille) sa bhFéineachas, mar gheall ar chomh tábhachtach a bhí roisín an chrainn chun adhmad a chaomhnú agus chun cosaint a thabhairt do bháid.

Seanchas Breatain Albain

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Is beag béaloidis a bhaineann leis an bpéine Albanach sa mBreatain. Deirtear go gcuirtí iad ag pointí ar leith ar bhóithre, le go mbeidís (mar gheall ar dhuilliúr síorghlas, feiceálach an chrainn) in ann feidhmiú mar mharcóirí bealaigh. In Albain, tugtar Cláirseach nan Craobh air an bpéine, mar gheall ar an bhfuaim a dhéanann an ghaoth sna duilleoga spíonlacha.

Úsáid Adhmadóireacht

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Tugtar déil dhearg ar adhmad an phéine Albanaigh. Is bogadhmad geal é—is dath buí a bhíonn ar an gcroí-adhmad agus bíonn an t-adhmad taobh amuigh de sin níos gile. Cé go bhfuil adhmad an phéine seo ar an mbogadhmad is cruaite, bíonn caighdeán an adhmaid ag brath ar cé chomh tapa a d’fhás an crann. Is minic go mbíonn ailt san adhmad agus bíonn sé roisíneach freisin.

Úsáid Foraoiseacht

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Tugadh tús áite don Phéine Albanach nuair a bunaíodh seirbhís fhoraoiseachta in Éirinn in 1903, agus cuireadh lear mór den chrann idir sin agus 1950, nuair a laghdaíodh go mór an líon a bhí curtha sa tír. Tharla seo mar facthas go raibh an péine contórtach níos feilúnaí ar thalamh imeallach, agus go raibh an sprús Sitceach réidh le gearradh ag 35 bliain, seachas fanacht 50 bliain leis an bpéine Albanach.

Éiceolaíocht Bagairt

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Táthar ag maíomh go mbeidh drochthionchar ag an athrú aeráide ar an bpéine Albanach. Ceapfar go mbeidh fás laghdaithe, agus ráta marthanais níos ísle, ag crainn phéine atá ó dheas den líne dhomhanleithid 62N, fiú má bhíonn ardú measartha i dteocht na haeráide. Beidh tionchar thar na bearta aige seo ar an timpeallacht agus ar an gcine daonna, i bhfianaise an méid crann den speiceas seo atá ag fás ar fud an Leathsféir Thuaidh.

Éiceolaíocht Fungas

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Is iomaí caidreamh míciríosach le fungais san ithir a bhíonn ag an bpéine Albanach a phéacann go nádúrtha i ngnáthóg fheiliúnach. Cabhraíonn an cónascadh seo leis na crainn flúirsiú má shocraítear na caidrimh sin luath i saolré an chrainn. Ní amhlaidh a bhíonn sé seo le crainn a cheannaítear i bplandlann, agus is minic nach mbíonn rath orthu dá bharr.

Sainaithint Buaircín

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Bíonn cruth ubhach nó cónach ar na buaircíní a bhíonn ar an bpéine Albanach, agus iad go minic neamhshiméadrach. Bíonn gainní an bhuaircín mín—bíonn bior géar ar ghainní an phéine contórtaigh (Pinus contorta), crann atá an-chosúil leis an bpéine Albanach.

Sainaithint Duilleog

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Is le chéile i bpéirí a fhásann na duilleoga spíonlacha, righin, a bhíonn ar an bpéine Albanach. Is dath glas dorcha a bhíonn orthu ach tugann na línte stómaí (na poill bheaga a éascaíonn malartú gáis) ar na duilleoga scáil ghorm nó liathghorm don duilliúr. Is tréith uathúil í seo a bhíonn ag an bpéine Albanach.

Sainaithint Coirt

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Bíonn an choirt uachtarach ar crainn phéine Albanacha a bhíonn níos sine, tanaí, gainneach agus le dath deargdhonn nó fiú oráiste air. Is tréith uathúil í seo atá ag an bpéine Albanach, nach bhfuil ag crainn phéine eile. Bíonn an choirt dhonn atá níos gaire don talamh tiubh agus scoilte ina bplátaí móra garbha.

Dáileadh Stair

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Cé gur ceapadh gur díothaíodh an péine Albanach dúchasach ón tír, tá fianaise tagtha chun solais nach bhfuil sé sin amhlaidh nuair a déanadh anailís ar thaifead phailin ó miondhíseart de chrainn phéine i gContae an Chláir. Cé go raibh meath soiléir i bpailin an chrainn timpeall 1,550 bliain ó shin, chonaic luibheolaithe ardú i líon na pailine ina dhiaidh sin. Léirigh sé seo nár díothaíodh na crainn péine ón áit sin. Táthar anois ag bailiú síolta ó na crainn dhúchasacha seo agus ag scaipeadh stoc géiniteach dúchasach an phéine Albanaigh arís.

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Cé gur bheag nár díothaíodh an péine Albanach in Éirinn faoin mbliain 1550, tháinig an crann ar ais go hÉirinn nuair a tosaíodh ag cur go leor crann andúchasacha agus na heastáit agus diméinte á mbunú. Ceaptar gur cuireadh an chéad péine a tháinig as Albain in 1652; is ag tús an 18ú haois a cuireadh luas leis an bplandáil seo. Thosaigh an péine Albanach—ach an uair seo ag úsáid síolta ó stoc na hAlban agus áiteanna eile—ag fás arís in Éirinn.

Dáileadh Stair

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Cé go raibh tír clúdaithe leis an bpéine Albanach ó dheireadh na hoighearaoise, bhí sé deacair ag an crann dul in iomaíocht le fearnóga agus crainn choill nuair a scaip siadsan. Anuas air seo, d’éirí an aeráid níos fliche, rud nár fheil don chrann. Ansin gearradh iad chun talamh a ghlanadh d’fheirmeoireacht agus le breosla a shaothrú. Bhí an péine Albanach níos goilliúnaí ná crainn eile mar nach nglacann sé le bunscoitheadh. Faoin mbliain 1550 AD ceapadh go raibh an péine Albanach díothaithe ón oileán.

Dáileadh Gnáthóg

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Is níos compordaí in ithir aigéadach a bhíonn an péine Albanach. Fásann sé i gcréafóg ghaineamhach agus i gcréafóg chlochach, mhianrach, ach faightear freisin é i gcréafóg fhliuch an phortaigh.

Éiceolaíocht Ball Tarra Truailliú Fungas

An Seiceamóir

Acer pseudoplatanus

Is minic go bhfeictear spotaí dubha ar dhuilleoga an tseiceamóra in Éirinn. Tugtar an tar spot fungus ar an bhfungas is cúis leo, Rhytisma acerinum. Ní dhéanann an t-ionfhabhtú seo dochar don chrann. Tá an fungas seo leochaileach do dhé-ocsaíd sulfair (SO₂), truailleán aeir a bhíonn coitianta i gceantair uirbeacha. Chuige sin, is níos minice a fheictear na spotaí dubh ar dhuilleoga an tseiceamóra i gceantair le haer glan.

Ainmneacha

An Seiceamóir

Acer pseudoplatanus

Tugtar Acer pseudoplatanus ar an seiceamóir san ainm eolaíoch mar go bhfuil cosúlachtaí idir dhuilleoga an tseiceamóra agus na duilleoga a bhíonn ar chrainn phlána atá sa ngéineas Platanus, cosúil le plána Londan (Platanus hispanica), crann atá fairsing in Éirinn. Tugann Meiricánaigh ’sycamore’ ar an gcrann, Platanus occidentalis, a fhásann i Meiriceá Thuaidh. Is ‘sycamore’, freisin, a thugtar ar an Ficus sycomorus, crann figí a fhásann san Áis agus san Afraic.

Seanchas Crann Ceirteach

An Seiceamóir

Acer pseudoplatanus

Cé gur fuinseoga agus sceacha geala a bhí i bhformhór na gcrann ceirteach in Éirinn, is seiceamóir a bhí sa gcrann ceirteach i gCluain Eidhneach, Co. Laoise. Dhearfadh duine paidir nó dhéanaidís mian a chur in iúl, sula gcrochtaí píosa d’éadach ar an gcrann. Ach tháinig athrú ar iompar an phobail agus in áit éadach a chrochadh ar an gcrann, bhíodar ag bualadh boinn inti sna 1990idí, nó gur bhásaigh an crann le nimhiú miotail in 1994.

Úsáid Ceol Cruit Fidil

An Seiceamóir

Acer pseudoplatanus

Glacann adhmad an tseiceamóra go maith le gal-lúbadh, agus chuige sin is adhmad maith é chun veidhlíní a dhéanamh, i measc uirlisí ceoil eile. Cé gur iondúil go n-úsáidtí adhmad na saileach (Salix spp.) chun cruiteanna a dhéanamh, is as an seiceamóir atá cláirseach ársa a chas Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin déanta.

Éiceolaíocht Aifidí

An Seiceamóir

Acer pseudoplatanus

Maireann an aifid bheag ghlas, Drepanosiphum platanoidis ar dhuilleoga an tseiceamóra. Is iad is cúis leis an drúichtín meala greamaitheach a bhíonn ar na duilleoga. Cé gur feithidí beaga iad, d’fheadfadh dhá mhilliún de na míolta beaga a bheith ag maireachtáil ar aon chrann amháin.

Éiceolaíocht Feithidí éin Beacha Féileacáin Fungas

An Seiceamóir

Acer pseudoplatanus

Tá droch-cháil ar an seiceamóir in Éirinn mar gur crann neamhdhúchasach é ach cuireann an crann bia ar fáil do raon leathan feithidí agus éan. Itheann bratóga na duilleoga, éin na síolta, feithidí an choirt, agus meachain agus pailneoirí eile neachtar na mbláthanna. Déanann éin neadracha sna craobhacha, agus déanann bóíní Dé, féileacáin agus ciaróga baile dóibh féin sa gcrann, freisin. Fásann fungais dhifriúla in adhmad lofa an tseiceamóra, chomh maith.

Éiceolaíocht Toradh Samár Scaipeadh Síolta

An Seiceamóir

Acer pseudoplatanus

Titeann na síolta go talamh sa bhfómhar, ag síorchasadh sa ngaoth agus iad ag titim. Má bheireann an ghaoth orthu i gceart, is féidir leo titim i bhfad ón gcrann. Go hiondúil, is i bhfoisceacht de 200 m den chrann a bhuailfidh siad an talamh, ach i gcásanna áirithe, is féidir leo taisteal go 4 km ón gcrann. Bíonn an-spraoi ag gasúir leis na síolta sciathánacha seo.

Éiceolaíocht Bláth Raicéim Samár

An Seiceamóir

Acer pseudoplatanus

Tagann raicéimí de bhláthanna buíghlasa, a chrochann anuas ón ngéag, ar an seiceamóir i mí Aibreán. Pailníonn feithidí iad—bíonn iliomad meachain faoin gcrann ag tús an tsamhraidh. Is samáir (síolta beaga sciathánacha) iad na torthaí agus bíonn go leor ar gach crann – d’fhéadfadh gach go mbeadh 30 toradh ar gach raicéim, agus os cionn 800 raicéim ar gach crann.

Sainaithint Saothróg Duilleog

An Seiceamóir

Acer pseudoplatanus

Is dath glas dorcha a bhíonn ar an taobh uachtarach ar dhuilleog an tseiceamóra. Is iondúil go mbíonn siad níos gile ar thaobh íochtarach na duilleoige, ach tá saothróga ann (var. purpureum) a bhfuil dath corcra ar thaobh íochtarach na nduilleog.

Éiceolaíocht Gnáthóg

An Seiceamóir

Acer pseudoplatanus

Fásfaidh an seiceamóir i ngach cineál créafóige. Tá sé ar cheann de na crainnte neamhdhúchasacha is cruaite, agus ní chuireann mórán galar as dó ach an oiread. Tá sé in ann gaoth láidir agus sáile a sheasamh, agus tá sé ar cheann de bheagán crann a fhásann go maith ar chósta feannta an iarthair.

Stair Uirlisí

An Seiceamóir

Acer pseudoplatanus

Aimsíodh lámh oirnéise déanta as adhmad an tseiceamóra i gContae na Mí, atá idir 1,400 agus 1,000 bliain d’aois. Ní fianaise é sin go raibh an seiceamóir ag fás in Éirinn, ach tá an seiceamóir in Éirinn le os cionn 400 bliain, mar go bhfuil fianaise ann go raibh siad ag fás i nDoire in 1610.

Úsáid Dathú

An Trom

Sambucus nigra

Rinneadh dathú gorm leis an trom.

Leigheas Fuil Sróine

An Trom

Sambucus nigra

Le fuil sróine a leigheas i gContae Chiarraí, chuirfeá an chréafóg faoi sceach troim ar an tsrón.

Éiceolaíocht Cosaint Nimh Úsáid Éarthach Feithidí Nimh

An Trom

Sambucus nigra

Tá ciainíd hidrigine (HCN), nimh chumhachtach, i nduilleoga agus i ngas an troim. Seachnaíonn feithidí an sceach agus úsáidtear codanna an chrainn chun an ruaig a chur ar fheithidí. Chrochtaí timpeall ar dhéirithe é chun na míoltóga a choinneáil uathu.

Éiceolaíocht Lonnaíocht Ainmhithe

An Trom

Sambucus nigra

Tá síológa troim i measc líon beag plandaí nach n-itheann coiníní, agus is minic go bhfásann sceacha troim timpeall ar choinicéir coiníní freisin.

Éiceolaíocht Gnáthóg Lonnaíocht Seanchas Mallacht

An Trom

Sambucus nigra

Fásann an trom go maith in áiteanna ina bhfuil an chréafóg saibhrithe le nítrigin, go minic ó fhuíoll daoine nó ainmhithe. Mar sin, is timpeall ar fhothracha go minic a fheictear an sceach ag fás. Is amhlaidh a bhíonn sé le neantóga, planda eile a thaitníonn nítrigin leo. Deirtear faoi áiteanna mar seo, de réir údar ón 9ú haois, “Trí comartha ldthraig mallachtan: tromm, tragna, nenaid”, (trí chomhartha d’áit mallaithe: trom, traonach, neantóg).

Éiceolaíocht Toradh éin

An Trom

Sambucus nigra

Mar go n-aibíonn torthaí an troim roimh chrainn eile, itheann níos mó éan—smólaigh agus druideanna san áireamh—torthaí an phlanda seo ná aon chrann eile.

Éiceolaíocht Feithidí Féileacáin

Tor an Fhéileacáin

Buddleja davidii

Bíonn boladh láidir ó bhláthanna thor an fhéileacáin a mheallann feithidí, go háirithe féileacáin, chun iad a phailniú. Is mar gheall air seo a thugtar tor an fhéileacáin air.

Éiceolaíocht Ionrach

Tor an Fhéileacáin

Buddleja davidii

Is sna 1980idí agus 1990idí a thosaigh tor an fhéileacáin ag scaipeadh in Éirinn. I 1996 ní raibh tor an fhéileacáin an-coitianta ach i mBaile Átha Cliath agus i gCorcaigh, ach tá sé le feiceáil ag fás ar fud na tíre anois.

Tréithe Bláth Panacail Éiceolaíocht Toradh éin

An Pribhéad Calafoirniach

Ligustrum ovalifolium

Is iad na bláthanna bána, a fhásann ar phainicilí pirimidiúla, an chuid is suntasaí den phribhéad Calafoirniach. Bíonn boladh láidir uathu nuair a thagann siad amach sa samhradh. Tagann caora beaga dubha ar an bplanda sa bhfómhar. Tá siad nimhneach do dhaoine, cé go n-itheann éin iad.

Sainaithint Duilleog

An Pribhéad Calafoirniach

Ligustrum ovalifolium

Tá an pribhéad Calafoirniach curtha go fairsing i ngairdíní ar fud na tíre, agus faightear ag fás go fiáin é mar éalaitheach gairdín freisin. Is i gcruth na nduilleog is mó a fheictear an difríocht idir an pribhéad Calafoirniach (le duilleoga lonracha ubhacha) agus an pribhéad dhúchasach (le duilleoga neamhlonracha lansacha).

Úsáid Caoladóireacht

An Saighleánach

Salix viminalis

Is minic a dhéantar tagairt don tsaileach dhubh i dtaifid faoin gcaoladóireacht in Éirinn. Ní Salix myrsinifolia, speiceas annamh ar a dtugtar an tsaileach dhubh, atá i gceist anseo. Is tagairt í an tsaileach dhubh do na saileacha dúchasacha sin nach mbaintí úsáid rialta astu i gceird na caoladóireachta.

Úsáid Caoladóireacht

An Saighleánach

Salix viminalis

D’úsáidtí géaga solúbtha na saileach in go leor ceirdeanna difriúla—caoladóireacht, déantúsaíocht troscáin, chun currachaí a dhéanamh, agus go leor eile. Dhéantaí rópaí as coirt na saileach freisin. Thugtaí gad ar an rópa a dhéantaí as an saileach. Ba iad an saighleánach, an tsaileach chorcra, an tsaileach bhriosc, saileach na dtrí bhall, agus an tsaileach bhán is mó a d’úsáidtí don obair seo.[Tá rian na dtraidisiún so fós le feiceáil sna cineálacha saileach seo atá fós ag fás ar thaobh an bhóthair, i ngarrantaí, agus ar bhruacha aibhneacha.

Úsáid Caoladóireacht

An Saighleánach

Salix viminalis

Go stairiúil, dhéantaí cléibh, ciseoga, ciseáin, potaí gliomaigh, agus neart rudaí eile le géaga ó shaighleánaigh. Cé gur mó éilimh a bhí ar an saighleánach i gceird na caoladóireachta, bhaintí úsáid as an gcoll, as fraoch, nó fiú as driseacha mura mbeadh an dara rogha ag an gcaoladóir.

Úsáid Caoladóireacht

An Saighleánach

Salix viminalis

Is mar ábhar caoladóireachta is mó a bhaintí úsáid as an saighleánach, cé gur iomaí speiceas, hibrid, agus saothróg a d’úsáidtí, agus a úsáidtear fós, i gceird na caoladóireachta. Sampla de sin is ea an fine basket osier (Salix x forbyana), hibrid den tsaighleánach, an tsaileach rua agus an tsaileach chorcra.

Dáileadh Aircéifít

An Saighleánach

Salix viminalis

Ceaptar go raibh an oiread sin tóir ar an saighleánach mar acmhainn chaoladóireachta gur thug daoine go hiarthar na hEorpa é, óna cheantar dúchais sa Rúis, san aimsir réamhstairiúil. Is aircéifít é in Éirinn – tugadh isteach go hÉirinn é am éigin idir thús na haoise neoilitigh agus 1500 AD.

Tréithe Riosóim

An tSaileach Reatha

Salix repens

Scaipeann an tsaileach reatha ag úsáid riosóm, fréamhacha faoi thalamh as a bhfásann planda nua. Bíonn sé seo amhlaidh le go leor plandaí le ‘reatha’ san ainm Gaeilge, nó repens san ainm eolaíoch. Mar gheall ar an tréith seo, feictear an tsaileach reatha ag fás i dtomacha móra de go leor plandaí ag fás in éineacht le chéile.

Tréithe Toradh

An tSaileach Reatha

Salix repens

Cosúil leis na saileacha go léir, is crann dé-éiciach í an tsaileach reatha. Bíonn caitíní baineanna ar sceacha baineanna, agus caitíní fireanna ar sceacha fireanna. Bíonn toradh an chrainn, a fhásann ar na crainn bhaineanna, clúdaithe le ribí gruaige bána.

Úsáid Fainic

An Briúlán

Rosa spinosissima

Níor mhór mogóirí rósanna a scagadh go cúramach chun na síolta clúmhacha a ghearradh amach. Déantar púdar tochais as na síolta céanna mar gheall ar chomh dian ar an gcraiceann a bhíonn ribí gruaige na síolta.

Stair Úsáid

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Is as dair a dhéantaí formhór an fhioghuail a bhí ag teastáil chun iarann a bhruithniú sular tosaíodh ar ghual a dhó. Thosaigh daoine ag bruithniú iarainn os cionn 2,000 bliain ó shin agus bhí an cheird fairsing ar an oileán seo—tá 79 foirnéis bhruithnithe ón Iarannaois aimsithe ag seandálaithe in Éirinn go dtí seo.

Úsáid Bád

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Tugann fad na mbád scaobtha, soithigh a bhí fairsing ar lochanna na hÉireann na mílte bliain ó shin, leid dúinn faoi mhéid na gcrann a bhí ag fás in Éirinn ag an am. Is as clár amháin darach a dhéantaí na báid seo. Aimsíodh bád in aice le Eadargúil, Contae na Gaillimhe atá 15m fada agus beagnach 4,000 bliain d’aois. Níl dair fágtha sa tír anois a bheadh in ann cláir a sholáthar chun bád scaobtha chomh fada sin.

Seanchas Bile

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Is crann aitheanta i seanchais na nGael í Eo Mugna—crann le géaga chomh fada sin go bhféadfadh míle duine dul i bhfoscadh fúthu. Cé go gceapfá ón ainm gur iúr (Taxus baccata) a bhí ann, deirtear gur dair a bhí in Eo Mugna, ach ceann draíochta, a raibh dearcáin, úlla, agus collchnónna mar thorthaí air.

Stair Bagairt

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

hosaigh gortghlanadh na ndarach in Éirinn leis na pobail neoiliteacha a shroich an t-oileán timpeall 6,000 bliain ó shin. Faoin mbliain 1600 AD bhí níos lú ná 20% den oileán clúdaithe le crainn. Threisigh an próiseas seo le fás daonra na tíre, agus nuair a tosaíodh ar an tír a phlandáil mar b’acmhainn fíor-thábhachtach a bhí sa dair. Ní raibh na foraoisí in ann ag an éileamh ó thionscadail na súdaireachta, na cúipéireachta, agus úsáidí eile a bhí ag an bpobal don dair. Faoi dheireadh an 19ú haois, ní raibh ach 1% den tír clúdaithe ag crainn.

Úsáid Dúch Éiceolaíocht Gál Feithidí

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Tugadh an gálfhoiche Andricus kollari, a dhéanann gáil chrua sféaracha (tugtar gáil mharmaracha orthu), ón Meánoirthear go hÉirinn sna 1830idí le go bhféadfaí na gáil a úsáid le dathú agus i ndéantúsaíocht dúigh. Tá saolré casta ag na feithidí beaga seo agus bíonn speiceas eile den dair, an tsearbhdhair, ag teastáil uathu le gur féidir leo iomadú.

Éiceolaíocht Gál Feithidí

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Is í an gálfhoiche Neuroterus quercusbaccarum (an common spangle gall wasp i mBéarla) is cúis leis na gáil a bhíonn i bhfoirm dioscaí donnbhuí in íochtar duilleoga daracha. Titeann na gáil go talamh sa bhfómhar agus tagann gálfhoichí baineanna amach as na huibheacha a bhíonn istigh sna gáil. Is iad na gálfhoichí baineanna seo is cúis leis na gáil sféaracha glasa nó dearga a bhíonn ar chaitíní fireanna na darach. Breathnaíonn siad cosúil le cuiríní—tugtar currant galls orthu i mBéarla. Is iad na foichí a thagann as na gáil seo a thosaíonn an timthriall arís.

Stair Leamhan

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Mar aon le speiceas ar bith eile, tá an dair leochaileach d’ionfhabhtú ó bhaictéir agus fungais, agus d’ionradh ó fheithidí. Thug nóta gan dáta, scríofa ar phíosa veillim agus sáite isteach i Leabhar Buí Leacáin (ón 14ú nó 15ú haois) le fios nár fhág ionfhabhtú ón leamhan, Tortrix viridana, duilleog amháin féin ar na daracha i gcríocha Uí Fhlaithearta in iarthar Chonnacht.

Éiceolaíocht Bithéagsúlacht Flóra Feithidí

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Déanann crainn dharacha lánfhásta ceannbhrat oscailte a scaoileann solas síos go sraith talún na coille, a théann chun sochair bláthanna coille an earraigh—coinnle corra, sailchuachanna, creabhanna, agus neadacha coille, ina measc. Is foinse bheatha freisin iad na feithidí a mhaireann ar an gcrann d’éin agus do chreachadóirí eile. Amhail crainn eile, saibhríonn duilleoga lofa an chrainn an ithir.

Éiceolaíocht Bithéagsúlacht éin Ainmhithe Dearcán

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Scaipeann mamaigh agus éin, go háirithe an scréachóg choille, na dearcáin. Bailíonn scréachóga dearcáin agus cuireann siad i dtaisce iad—tá éan amháin in ann na mílte dearcán a chur sa talamh gach fómhar. Dár ndóigh, mar nach n-itheann siad gach dearcán, tá ról tábhachtach ag na héin seo—agus ag ioraí rua, a dhéanann amhlaidh—lena chinntiú go bhfásfaidh crainn dharacha nua i gcoillte na hÉireann.

Ainmneacha Gnáthóg

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Tá an dair ghaelach compordach i gcréafóg atá aigéadach agus draenáilte go maith. Níl doimhneacht mhór chréafóige ag teastáil uaithi (ciallaíonn petraea ‘clochach’, tagairt den ghnáthóg choitianta ina bhfásann sí), agus tá sí níos scáthfhulangaí ná mar atá an dair ghallda.

Tréithe Hibrid

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Is hibrid é Quercus x rosacea idir an dair ghallda agus an dair ghaelach. Níor ceapadh go raibh sí coitianta mar go dtagann bláth ar an dair ghallda coicís sula mbláthaíonn an dair ghaelach, agus bíonn trasphailniú níos deacra dá thoradh seo. Anuas ar sin, níl cuntas maith againn ar líon na hibridí seo in Éirinn mar go bhfuil sé deacair an speiceas a aithint de bharr go bhfuil tréithe athraitheacha ag an dá thuismitheoir. Ach deir luibheolaithe anois go mb’fhéidir go bhfuil Q. x rosacea, níos coitianta ná mar a ceapadh roimhe seo.

Tréithe Dearcán Toradh

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Ní mhaireann dearcáin ach roinnt seachtainí tar éis titim mura bhfréamhaíonn siad, rud a tharlaíonn de ghnáth díreach tar éis dóibh titim. Maraíonn sioc nó triomach iad go héasca, ach bíonn tréimhse fhuar ag teastáil le linn an gheimhridh sular féidir leis na dearcáin péacadh os cionn talún san earrach ina dhiaidh.

Tréithe Toradh Meas Dearcán

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Is iondúil go mbíonn crann darach ar a laghad 20-40 bliain sula dtairgeann sí barr mór dearcáin, agus bíonn bliain mheasa – bliain ar leith i saolré an chrainn ina dtáirgeann sí go leor dearcán – ag an dair gach 3-7 bliain. I mblianta nach blianta measa iad, d’fhéadfaí nach mbeadh dearcán ar bith ar an dair.

Tréithe Caitíní

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Mar phlanda moinéiciach, bíonn bláthanna baineanna agus fireanna ar an gcrann darach céanna. Is mar chaitíní glasa (5 cm ar fhad) a fhásann na bláthanna fireanna agus osclaíonn siad san earrach, sula dtagann na duilleoga amach.

Sainaithint Duilleog

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Is ar éigean go mbíonn gas duilleoige (peitín a thugtar air) ar bith ag an dair ghallda, ach bíonn ceann réasúnta fada (os cionn 1 cm) ar dhuilleoga na darach gaelaí.

Sainaithint Duilleog

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Bíonn duilleoga maothánacha ag an dair ghaelach agus an dair ghallda. Bíonn duilleoga na darach gaelaí níos faide ná mar a bhíonn siad leathan, agus is os cionn lár na duilleoige a bhíonn an leithead is mó. Bíonn dhá mhaothán ar an dá thaobh den ghas ag bun na duilleoige ag an dair ghallda—tréith nach mbíonn ag an dair ghaelach.

Tréithe Bachlóga Duilleog Bratóga

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Is furasta an dair a aithint sa ngeimhreadh mar go mbíonn triopaill de bhachlóga duilleoige ar bharr na ngéag. Mar go mbíonn siad leochaileach do shioc crua, ní thagann duilleoga ar an dair go dtí deireadh Aibreáin nó tús Bealtaine. D’fhéadfadh borrfhás eile duilleog a bheith ann níos deireanaí sa samhradh. Ceaptar gur eascair an tréith seo mar chosaint ón dídhuilliú a dhéanann bratógaí níos luaithe sa samhradh.

Tréithe Fréamhacha

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Bíonn socfhréamh ag an dair a dhaingníonn an crann sa talamh le cosaint a thabhairt ón ngaoth agus le gur féidir leo tarraingt ar uisce atá níos doimhne nuair a bhuaileann triomach í. Leathann na craobhacha amach i gcrainn dharacha lánfhásta agus bíonn ceannbhrat leathan acu freisin.

Tréithe Ráta Fáis Airde

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Bíonn ráta fáis tapa ag daracha don chéad 100 nó 200 bliain, ach laghdaíonn an ráta fáis ina dhiaidh sin. Tá an dá chineál darach in ann 40m in airde a bhaint amach, ach sroicheann formhór na ndarach móra 30m in airde. Faightear daracha gaelacha beaga, íseal agus sínte, in áiteanna feannta, go háirithe ar phortaigh an iarthair, ar thalamh bhocht, agus ar chnoic.

Inite Peiteal Bláth Úsáid Cumhrán

An Fheirdhris

Rosa canina

Tá peitil rósanna inite. Is féidir iad a úsáid i sailéid, i gcácaí agus i milseoga. Úsáidtear rósuisce, déanta as peitil dhriogtha, mar bhlasóir i ndeochanna éagsúla. Déantar cumhráin as bláthanna an róis, freisin.

Leigheas Frithdhúlagrán

Lus Buí Mhanannáin

Hypericum calycinum

Maítear, ó thurgnaimh a rinneadh ar lucha, go bhfuil éifeacht frithdhúlagráin ag lus buí Mhanannáin atá chomh láidir le luibheanna Eoin Baiste eile, amhail lus na Maighdine Muire (Hypericum perforatum), agus go bhféadfaí é a úsáid go teiripeach i ndaoine.

ornáideach Dáileadh

Lus Buí Mhanannáin

Hypericum calycinum

Saothraítear lus buí Mhanannáin mar phlanda ornáideach, ach fásann sí sa bhfiántas freisin, ar bhruachanna faoi scáth, go hiondúil san oirdheisceart agus san oirthuaisceart.

Éiceolaíocht Ionrach

An Gabhrán

Clematis vitalba

Ní planda dúchasach é an gabhrán, ach éalaitheach gairdín. Cé gur in oirthear agus i ndeisceart na tíre is mó a fhásann sé faoi láthair, tá an planda seo ag scaipeadh in Éirinn. Tá tréithe ionracha ag an bhféith seo, agus glacann sé seilbh iomlán ar na gnáthóga seo má scaoiltear leis.

Ainmneacha

An tAiteal

Juniperus communis

Seachas gur dhá sceach shíorghlas, dheilgneach iad an t-aiteal agus an t-aiteann (Ulex spp.), ní bhreathnaíonn an dá phlanda cosúil lena chéile. Ach luaitear an t-ainm ‘aiteann’ agus focail chomhchosúla leis an aiteal. Tugtar ‘aiteanach’ (nó ‘aiteannach’) ar an aiteann agus ar an aiteal, glaoitear ‘caora aiteanaigh’ (agus ‘caor aitinn’) ar bhuaircíní an aitil, i nDún na nGall. Tá ‘aitinn’, ‘aitiunn’ agus ‘aiteil’ ar an aiteal i nGaeilge na hAlban freisin.

Ainmneacha

An tAiteal

Juniperus communis

Tá roinnt ainmneacha eile luaite leis an aiteal, rud atá spéisiúil do chrann nach bhfuil chomh fairsing sin. Tá aiteann, aitiol, bearnán Brighde, biora leacra, iubhar Craige , iubhar talmhan, agus iubhar beinne ar fad ag foclóir Lane don chrann. Tá aitin, aiteil, aitiol, agus bior leacain ag Cameron. Tá iubhar-talamh ag Cameron freisin, don chrann sínte. Dar leis, tháinig bior leacain as ‘Arran’.

Úsáid Críostaíocht Éiceolaíocht Bagairt

An tAiteal

Juniperus communis

Cheal ábhar eile, d’úsáidtí craobhacha aitil le linn searmanais Dhomhnach na Pailme (Domhnach an Iúir) in Árainn in ionad an iúir, nach raibh ag fás ar an oileán, agus d’fhulaing na crainn go mór dá thoradh. Ní raibh dé ar an bplanda in Inis Oírr in 1893 nuair a thug Nathaniel Colgan cuairt ar an oileán. Tá sé fós ag fás ar an dá oileán eile.

Leigheas Broincíteas íorpais Duáin Casacht Gúta

An tAiteal

Juniperus communis

Bhaintí úsáid as torthaí an aitil (iad a bhruith agus an sú a ól), mar leighis ar chasacht agus broincíteas, agus luaitear iad freisin mar chógas do bhreoiteachtaí amhail gúta, íorpais, agus galair dhuáin.

Úsáid Deatach Poitín Éiceolaíocht Bagairt

An tAiteal

Juniperus communis

Dónn an adhmad an aitil go maith, agus bíonn deatach cumhraithe agus beagnach dofheicthe uaidh. Mar gheall air seo, dhóití an t-adhmad in stiléireacht aindleathacha in Albain—ceann de na cúiseanna go bhfuil an crann neamhchoitianta anois i nGarbhchríocha na tíre sin.

Úsáid Ceimiceáin Ainmhithe Ginmhillteán

An tAiteal

Juniperus communis

Tá aigéad isocupressic san aiteal agus i mbuaircíneacha eile, amhail crainn phéine (Pinus spp.). Is cúis cailleadh lao é i mbeithígh, agus d’úsáideadh daoine caora an chrainn mar ghinmhillteán freisin.

Inite Giosta

An tAiteal

Juniperus communis

Scaití bíonn cumhdach bán ar chaora an aitil, a thugann le fios go bhfuil giosta ar dhromchla an toraidh. Is féidir an giosta seo a úsáid chun tús gabhála taois ghéar a dhéanamh.

Inite Deoch Poitín Úsáid Cumhrán Bláthola

An tAiteal

Juniperus communis

Déantar bláthola as na torthaí chomh maith—deirtear go bhfuil tréithe frithmhiocróbacha agus frithocsaídeora acu—a úsáidtear i gcócaireacht, i gcumhráin, agus i gcumhartheiripe. D’úsáidtí na caora chun blas a chur ar an bpoitín i dTír Chonaill.

Inite Deoch

An tAiteal

Juniperus communis

Deirtear gur ón deoch jin, a dhéantar le torthaí an aitil, a tháinig an nath Béarla Dutch courage, nuair a thosaigh saighdiúirí Shasana ag déanamh aithrise ar na Dúitsigh a bhí ól jin roimh chathanna sna Cogaí Angla-Dúitseacha sa 17ú haois. Déantar fíon agus beoir as torthaí an aitil freisin.

Inite Deoch

An tAiteal

Juniperus communis

Is le torthaí an aitil a dhéantar an bhiotáille jin. Is ón Ísiltír a tháinig an deoch ó thús agus tagann an focal jin (gin i mBéarla) ón bhfocal Ollainais genever, a chiallaíonn aiteal. Dhéantaí mar dheoch leighis ar dtús é, mar gur ceapadh go raibh tréithe teiripeacha ag na torthaí, ach níorbh fhada gur thosaigh daoine á ól go sóisialta mar dheoch spreagthach.

Éiceolaíocht Toradh Bithéagsúlacht Ainmhithe éin

An tAiteal

Juniperus communis

Itheann fianna, coiníní, agus giorriacha aitil óga, agus is iad is cúis le meath an aitil in áiteanna éagsúla. Is foinse bia iad na torthaí d’éin amhail smólaigh, sacáin, agus deargáin sneachta. Mar nach ndíleánn siad na síolta, tá ról tábhachtach acu ag scaipeadh an aitil.

Toradh Buaircín

An tAiteal

Juniperus communis

Cé gur buaircíneach atá san aiteal, breathnaíonn na buaircíní an-chosúil le caora cosúil le hairne an draighin. Ach má bhreathnaítear go grinn orthu, is féidir rian scálaí na mbuaircíní a fheiceáil ar an toradh. Tá na scálaí seo an-fheiceálach sna buaircíneacha atá ag cufróg Monterey nó an chróngiúis (Sequoia sempervirens), atá sa bhfine chéanna leis an aiteal. Bíonn buaircíní na mbuaircíneach eile bog agus feolmhar luath sa timthriall forbartha, ach athraíonn siad adhmadach de réir a chéile. Fanann buaircín an aitil bog.

Tréithe Cuma

An tAiteal

Juniperus communis

Tá cuma dhifriúil ar an aiteal ag brath ar na coinníollacha ina mbíonn sé ag fás. Is féidir leis crann 8m ar airde a dhéanamh, nó, níos minicí sna háiteanna feannta ina bhfásann sé in Éirinn, crann íseal sínte ar an talamh. Is mar seo a fhásann an t-aiteal in Árainn agus i gConamara.

Dáileadh Aolchloch Eibhear

An tAiteal

Juniperus communis

Mar a thugann ainmneacha eile an chrainn—iúr creige agus biora leacra—le fios, fásann sé ar chréafóg thirim, alcaileach ar phábháil aolchloiche—in Árainn, sa mBoireann, i gContae na Gaillimhe, i dTír Conaill, agus i gContae Chiarraí.Tá sé le fáil freisin in ithir aigéadach ar fhánaí sléibhte i dtuaisceart Chonamara, agus ar charraigeacha eibhir Cheantar na nOileán, i ndeisceart Chonamara.

Dáileadh

An tAiteal

Juniperus communis

Deirtear go bhfuil an t-aiteal ar an gcrann leis an dáileadh is fairsinge ar domhan—síneann a réimse fáis ó Alasca, an Ghraonlainn agus an tSibéir, síos ó dheas go dtí an Mheánmhuir, an Meánoirthear, agus deisceart na hÁise.

Logainmneacha

An Coll

Corylus avellana

Is iomaí logainm in Éirinn leis an bhfocal coll iontu. Tá Eachaire Collchoille i gContae Muineacháin agus Baile Coill i gContae Mhaigh Eo. Ceaptar gur ón gcoll a tháinig Caillteanán i gContae Shligigh, Cúil Damhnata i gContae Muineacháin, agus Calaros i gContae Chiarraí, i measc iliomad logainmneacha eile in Éirinn a bhfuil lorg an chrainn sin orthu.

Seanchas Collóireacht

An Coll

Corylus avellana

Tá an ainm an choill le feiceáil sa bhfocal ‘collóireacht’, an phisreog a bhí (agus atá fós) ann chun uisce a aimsiú faoi thalamh. D’úsáidtí gabhlóg coill (géag coill le gabhal ann) leis an uisce a aimsiú. Ní uisce amháin a d’aimseofá le gabhlóg choill. Bhí collóir críonna ó Chontae Liatroma in ann gual, ór, agus fiú ola a aimsiú, ag brath ar cén treo a bhogadh an ghabhlóg.

Seanchas Cos

An Coll

Corylus avellana

Bhí cumhachtaí leighis ag an gcoll: “téirigh amach le láidhe ag rómhair faoi chrann coll, agus déanfaidh sé leas do’n chos” a moltar i gContae na Gaillimhe do chois tinn.

Seanchas Cosaint in aghaidh Oilc Síoga

An Coll

Corylus avellana

Bhí cáil ar an gcoll mar chrann a bhí cumhachtach. Ceapadh nach bhféadfadh na ‘daoine maithe’ aon dochar a dhéanamh do dhuine a bheadh maide coill (nó burla de ghéaga)ina lámh acu. “Is ceart maide choll a bheith i na láimh ag aoinne dul amach san oidhche, mar má buaileann aon droch nídh leat, cuirfidh an coll an rith ortha.”

Stair Ceiltigh

An Coll

Corylus avellana

Ba mhinic do na Ceiltigh ársa ainmneacha pearsanta a bheith acu bunaithe ar ainmneacha na gcrann. De réir an tseanchais, bhí Mac Cuill (ainmnithe in ómós don choll) mar cheann de thriúr deartháireacha, le Mac Gréine agus Mac Cecht, sna Tuatha Dé Danann.

Úsáid Caoladóireacht Bunscoitheadh

An Coll

Corylus avellana

Ní gá go gcailltear crann má ghearrtar an stoc. Tá cineálacha crainn ann a fhásfaidh meatháin nua ón áit a ghearrtar iad. Is minic go mbíonn na meatháin seo caol, díreach, ar aon mhéid lena chéile agus an-úsáideach. Má ghearrtar na géaga seo gar don talamh, le himeacht aimsire fásfaidh meatháin nua ón stoc agus tosóidh an timthriall arís. Is bunscoitheadh a thugtar ar an gcleachtas seo. Is cleachtas ársa é seo atá linn ón tréimhse Neoiliteach.Is iomaí crann dúchasach in Éirinn a ghlacann le bunscoitheadh. Chomh maith leis an gcoll, dhéantaí é ar an tsaileach, an fhearnóg, an leamhán, an fhuinseog, an dair, an bheith agus an crann fia-úll.

Úsáid Caoladóireacht Bunscoitheadh

An Coll

Corylus avellana

Ba mhór an tábhacht a bhí le crainn choill in Éirinn, go háirithe i dtionscal na caoladóireachta. Is féidir an coll a bhunscoitheadh—na géaga a ghearradh in íochtar, gar don talamh, le go bhfásfaidh meatháin ar ais níos tréine an bhliain dár gcionn. Bíonn géaga an choill láidir, solúbtha, agus éasca le scoilteadh. Is as caolach coille—ina mbíonn na géaga fite go dlúth lena chéile—a dhéantaí sconsaí chun ainmhithe a choinneáil istigh, chomh maith le díonta agus ballaí tí. Dhéantaí ciseoga, ciseáin, agus potaí gliomaigh as géaga coille.

Stair

An Coll

Corylus avellana

Bhí an coll i measc na gcéad chrainn a tháinig go hÉirinn timpeall 10,000 bliain ó shin. Scaip sé go tréan, agus 1,000 bliain ina dhiaidh sin bhí an tír brataithe le collmhuineacha. Aimsíodh iarsmaí de chollchnónna, i dtithe Méisiliteacha atá 9,000 bliain d’aois, i gCúil Raithin, Contae Dhoire.

Inite Toradh Cnó

An Coll

Corylus avellana

Tá na collchnónna inite i measc na gcnónna is mó tóir sa domhan. Is foinse mhaith saille (beagnach 70% i saothróga éagsúla) agus próitéine iad. Tá vitimíní tábhachtacha iontu freisin, vitimín E (don chóras imdhíonachta) agus vitimín B9 (go maith don fhuil) san áireamh. Is foinse mhaith ghairbhsí iad freisin. Maítear gurb iad collchnónna an fhoinse bhia plandabhunaithe ab fhairsinge, agus ab fhearr ó thaobh cothaithaigh de, a bhí ar fáil i gcoillte na hÉireann d’fhiagaithe cnuasaitheoirí le linn na tréimhse réamhstairiúla.

Éiceolaíocht Toradh Scaipeadh Síolta

An Coll

Corylus avellana

Is cnónna coill (nó collchnó) iad na torthaí agus fásann idir ceann agus ceithre cinn le chéile ar an ngéag. Clúdaíonn crotal glas duilleogach (ar a dtugtar tiomchla) trí cheathrú cuid de gach cnó. Tagann dath donn ar na cnónna sa bhfómhar nuair a bhíonn siad aibí agus titeann siad den chraobh. Itheann éin, luchain, agus ioraí rua na cnónna.

Tréithe Caitíní Bláth

An Coll

Corylus avellana

Bíonn an caitín baineann an choill an-bheag agus suite ar an ngéag os cionn na mbláthanna fireanna, le nach ndéantar féin-phailniú. Breathnaíonn na caitíní seo cosúil le bachlóga beaga glasa. Bíonn roinnt bláthanna baineanna istigh i ngach caitín, le stíleanna gearra dearga ag teacht amach as gach ceann acu.

Éiceolaíocht Ceimiceáin Cosaint Feithidí

An Coll

Corylus avellana

Bíonn scáil dhearg ar luath-dhuilleoga an choill, sula dtagann dath glas orthu níos deireanaí sa séasúr. Ceaptar gur ceimiceáin ar leith, anthocyanins, is cúis leis seo. Tugann siad cosaint do na duilleoga óga leochaileacha ón damáiste a dhéanann an iomarca de sholas na gréine. Cosnaíonn na ceimiceáin seo an duilleog ó fheithidí a bhíonn ag iarraidh iad a ithe, freisin.

Éiceolaíocht Gnáthóg Foraois Bháistí Atlantaigh Collchoill

An Coll

Corylus avellana

Is gnáthóg uathúil í an choill choill (nó collchoill) Atlantaigh, clampaí nó coillearnach de chrainn choill atá suite i dtírdhreach clochach, gar don fharraige, i réigiúin le haeráid mheasartha, fhliuch. Tá siad le fáil in oirthear Chontae na Gaillimhe agus sa mBoirinn.

Seanchas Toradh Ceiltigh

An Coll

Corylus avellana

Deirtear, i mbéaloideas na gCeilteach, go raibh eolas na cruinne sna craobhacha a bhí ar an gcéad choll, a d’fhás in aice le tobar an eolais. Is nuair a d’ith an bradán feasa cnónna a thit ón gcrann isteach sa tobar a shealbhaigh an t-iasc sin eolas na cruinne.

Stair Ainmneacha

An Ghiolcach Shléibhe

Cytisus scoparius

Thugtaí an t-ainm Laidine planta genista ar an ngiolcach shléibhe ar Mhór-roinn na hEorpa, agus is é a bhí mar shuaitheantas araltais ag clann ríoga in Anjou na Fraince sna Meánaoiseanna. Is mar gheall ar sin a shocraigh siad Plantagenet a thabhairt orthu féin, agus bhí siad i gceannas ar Shasana, agus cuid den oileán seo, ó 1154 go 1485.

Leigheas Duáin Péisteanna Ainmhithe

An Ghiolcach Shléibhe

Cytisus scoparius

Leigheas do na duáin ab ea an ghiolcach shléibhe an fhraochóg (Vaccinium myrtillus), an cogal (Agrostemma githago), agus an giolcach shléibhe a bhruith le salann agus siúcra. D’óltaí an deoch chuile mhaidin ar feadh 9 lá i ndiaidh a chéile. Amhail an t-aiteann, thugtaí an ghiolcach shléibhe d’ainmhithe freisin le péisteanna agus galracha eile a leigheas.

Leigheas Scoilteacha Casacht Fuil Sróine Duáin Slaghdán ae Tinneas Cinn íorpais

An Ghiolcach Shléibhe

Cytisus scoparius

Cosúil leis an aiteann, is iomaí leigheas a cheaptaí a bhí sa ngiolcach shléibhe. De réir an tseanchais, bhí leigheas inti do chasacht, at (uisce bruite na nduilleog a ól), fuil sróine (tae an phlanda a ól), na duáin, scoilteacha (uisce feochta na nduilleog a chuimilt ar an gcorp), slaghdán, tinnis duáin agus ae (an fréamh a úsáid), pian sa mbolg, íorpais (in éineacht le caisearbhán (Taraxacum spp.) agus an t-aiteal (Juniperus communis), agus tinneas cinn.

Úsáid Scuab

An Ghiolcach Shléibhe

Cytisus scoparius

Ciallaíonn scoparius, san ainm eolaíoch atá ar an ghiolcach shléibhe, ‘scuab’ agus d’úsáidtí géaga na giolcaí sléibhe chun urláir a scuabadh. Is uaidh seo a fhaigheann sé an t-ainm Béarla, broom.

Sainaithint Deilgní

An Ghiolcach Shléibhe

Cytisus scoparius

Tá cosúlachtaí idir an ghiolcach shléibhe agus an t-aiteann (Ulex spp.), ach ní planda deilgneach í an ghiolcach shléibhe. Bíonn na géaga fada, glas, agus eiteach. Is duilleoga trídhuilleacha, le duillíní lansacha, a bhíonn ar an bplanda.

Logainmneacha

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Tá ainm na beithe le feiceáil i logainmneacha éagsúla ar fud na tíre—Gleann Beithe i gCiarraí agus Achadh Bheithe i gContae Fhear Manach ina measc. Tá Doire Bheithe i gContae Longfoirt agus Díseart Beitheach i gContae Laoise. Scaití, faightear leagan firinscneach den ainm sna logainmneacha, mar shampla Gleann an Bheithe i dTír Chonaill agus Gort an Bheithe i gContae an Chláir. Uaireanta eile, is leagan baininscneach a bhíonn luaite le háit, mar shampla Bealach na Beithe, Contae Liatroma.

Ainmneacha

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Maítear go dtagann an focal ‘beith’ ón bhfocal Gaillise don chrann, ‘betu’, agus go bhfuil gaol aige leis an bhfocal ‘bitumen’. Dhéantaí tarra as coirt an chrainn atá cosúil le biotúman.

Seanchas Tobar Uisce Beannaithe

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Tá cáil ar thobar amháin, i mBáinseach Thiobrad Árann, atá timpeallaithe ag beitheanna. De réir an tseanchais áitiúil, ní dhóigh adhmad na gcrann seo agus ní fhiuchadh uisce an tobair. Is leigheas do ghalracha agus tinnis éagsúla an t-uisce, ach é a ól.

Leigheas Scoilteacha Eachma Airtríteas

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Meascadh na duilleoga le tuirpintín chun scoilteacha a leigheas, agus, mar aon leis an eachma, feiceann eolaithe go bhfuil duilleoga na beithe in ann limficítí athlastacha (is iad is cúis le airtríteas réamatóideach) a cheansú sa gcorp.

Leigheas Eachma Tae

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Is minic a luaitear i mBailiúchán na Scol coirt na beithe mar leigheas ar eachma an chraicinn. Déantar ceirnín de ar an gcraiceann nó bruitear in uisce é agus óltar an tae sin.

Úsáid Sú Bheithe

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Déantar síoróip nó fíon as sú na beithe. Tá mianraí éagsúla sa sú seo—copar atá in ann tionchar dearfach a imirt ar an gcóras imdhíonachta, an córas atáirgthe, agus ar an gcraiceann, an ghruaig, agus na hingne.

Úsáid Scuab

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Dhéantaí scuaba as an mbeith san am atá caite — cheanglaítí géaga ón mbeith agus ón bhfraoch le cois adhmaid agus d’úsáidtí seo le hurláir chréafóige na dtithe a scuabadh.

Úsáid Dathú Coirt

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Dhéantaí dathú as an mbeith. Is iondúil gur dath donn a chuirtí ar an olann le coirt na beithe, ach d’fhéadfaí dath dearg a bhaint as sraitheanna den choirt atá níos faide istigh sa gcrann.

Úsáid Innealra

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

bhaintí úsáid as an mbeith chun páirteanna d’innealra a dhéanamh i dtionscadal déantúsaíochta an chadáis sa mBreatain.

Úsáid Tarra

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Is féidir tarra a dhéanamh as coirt na beithe ach é a thriomú i dteas ard agus gan mórán aeir a scaoileadh chuige, próiseas ar a dtugtar turdhriogadh. Aimsíodh tarra beithe ar uirlisí cloiche i dTuscáin na hIodáile a rinneadh sa tréimhse Pléisticéineach (185–135,000 bliain ó shin).

Éiceolaíocht Scuab Caillí

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Tugtar scuab caillí ar an meall géaga a bhreathnaíonn cosúil le nead éin agus a bhíonn le feiceáil ar chrainn éagsúla. Tá siad coitianta ar bheitheanna, agus is iondúil gurb é an fungas, Taphrina betulina, is cúis leo. De thoradh an fhungais, cailleann an ghéag an cumas chun fás rialta, struchtúrtha a dhéanamh, agus cruthaítear caithreáil géaga a fhásann i ngach treo.

Éiceolaíocht Planda Téisclime

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Mar phlandaí téisclime, tá tréithe ag beitheanna a chuidíonn leo greim a fháil ar thalamh lom—fásann siad go tapa, tá crann amháin in ann na mílte síol a scaipeadh, agus péacann siad go héasca. Anuas ar sin, tá crainn atá 10 mbliana d’aois in ann crainn nua a shíolrú. Is minic, mar sin, go nglacann beitheanna seilbh ar thalamh briste agus tréigthe, chomh maith le ciumhaiseanna iarnróid.

Éiceolaíocht Planda Téisclime Stair Oighearaois

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Bhí na beitheanna i measc na gcéad chrainn a tháinig go hÉirinn tar éis an oighrithe dheiridh. Léiríonn taifid pailine ón am sin gur scaip siad go tapa ar fud an oileáin luath sa tréimhse Holaicéineach, timpeall 10,000 bliain ó shin.

Seanchas Bretha Comaithchesa

An Feoras

Euonymus europaeus

Áiríodh an feoras in aicme íseal na coille, na fodla fedo, in éineacht le leithéidí an trom agus an chaithne, ach níl mórán béaloidis faoin bhfeoras in Éirinn. Níl sé seo amhlaidh in áiteanna eile. Is meafair é do chailliúint an tsoineantais, i mbéaloideas mhór-roinn na hEorpa, méar a phriocadh trí thimpiste ar fearsaid an fheorais.

Úsáid Dathú Alúm Dúch

An Feoras

Euonymus europaeus

D’úsáidtí codanna an chrainn chun dathú a chur ar éadach. Faightear dath dearg ó na torthaí agus dath buí nó glas (má chuirtear alúm—aluminium sulphate—leis) ó na síolta. Dhéantaí dúch do ghasúir scoile as caora oráiste an fheorais i gCo. Mhaigh Eo.

Úsáid Fíoghual Púdar

An Feoras

Euonymus europaeus

Déantar fioghual ar ardchaighdeán —le húsáid ag ealaíontóirí — as adhmad an fheorais. Is ionann an t-ainm Fraincise don fheoras—‘fusain’—agus an t-ainm Fraincise d’fhiogual. Dar leis an luibheolaí aitheanta, Carl Linnaeus, is as adhmad an fheorais a dhéantar an fioghual d’ealaíontóirí is fearr. Dhéantaí púdar gunna as an bhfioghual freisin.

Úsáid Naigíní

An Feoras

Euonymus europaeus

Dhéantaí naigíní as an bhfeoras i gContae Luimnigh. Is soithí ar nós bairillí beaga iad seo, na cláir adhmaid coinnithe le chéile le bandaí iarainn, le clár amháin fágtha níos faide le húsáid mar láimh. D’úsáidtí iad le bláthach nó le bainne a ól.

Úsáid Gréasaíocht

An Feoras

Euonymus europaeus

Tugtar pegwood ar adhmad an fheorais freisin mar gur as a dhéantaí pionnaí don ghréasaíocht. Ceaptar go raibh roschoillte d’fheorais bunscoite in Éirinn tráth den tsaol chun freastal ar an éileamh a bhí ann don adhmad.Dhéantaí briogúin/sáite as an adhmad freisin, agus bhíodh an-tóir ag búistéirí ar na briogúin seo mar nach gcuireann an t-adhmad blas ar bith ar an bhfeoil—thugtaí ‘skewerwood‘ ar an bhfeoras sa mBreatain.

Úsáid Bioráin Fearsaidí Sníomhadóireacht

An Feoras

Euonymus europaeus

Is adhmad bán, an-chrua agus dlúth atá ag an bhfeoras agus is féidir bior an-ghéar a chur air. Bhaintí leas as na tréithe seo chun uirlisí a dhéanamh, amhail bioráin cniotála, bioranna fiacla agus fearsaidí le olann a chasadh i dtionscal na sníomhadóireachta.

Leigheas Nimh purgóid Urlacach Spreagthach ae Míolta Gruaige Feithidicíd

An Feoras

Euonymus europaeus

In ainneoin go bhfuil an feoras nimhneach, bhaintí úsáid as na torthaí mar phurgóid, urlacach, agus spreagthach don ae. D’úsáidtí torthaí an chrainn (bácáilte agus púdar déanta astu) agus coirt an chrainn chun míolta gruaige ar chloigne gasúr a mharú in Éirinn. Scaipfeadh daoine na duilleoga púdaraithe i dtithe i Somerset, Shasana, mar fheithidicíd nádúrtha.

Éiceolaíocht éin Síolta Toradh Nimh

An Feoras

Euonymus europaeus

Itheann lonta dubha agus spideoga na torthaí. Bíonn dúil acu i bhfeoil an arail agus scaiptear an síol dá bharr. Ach ní itheann glasáin iad, mar gur síolta a bhíonn uathusan agus aithníonn siad go bhfuil síolta an fheorais nimhneach. Tá na torthaí marfach do chaoirigh freisin, agus ní itheann ainmhithe (seachas gabhair) na duilleoga ach an oiread. Itheann lucha an t-aral, ach fágann siad an síol ina ndiaidh.

Sainaithint Bláth Toradh Capsúl Aral

An Feoras

Euonymus europaeus

Is mar gheall ar thorthaí an fheorais a bhfuil cáil ar an sceach seo. Is mar chapsúl glas le ceithre lóba a thosaíonn siad ag fás, sula dtagann scáil de mhaigeanta agus bándearg, dathanna nach bhfuil le feiceáil ar aon phlanda eile, ar na torthaí. Osclaíonn an capsúl seo idir Meán Fómhair agus Mí na Samhna chun arail oráiste na síolta a nochtadh.

Stair Pailin

An Feoras

Euonymus europaeus

Níl mórán eolais againn faoi stair an fheorais in Éirinn mar nach bhfásann an crann in ithir aigéadach, agus mar sin níl taifead pailine de sna portaigh. Ach, aimsíodh taifid den chrann i sil-leagan atá idir 9,200 go 7,000 bliain d’aois, a thugann le fios go raibh an planda in Éirinn le fada an lá. Níl aon taifead den chrann sa mBreatain níos luaithe ná 5,500 bliain ó shin.

ornáideach

An Fhearnóg Iodálach

Alnus cordata

Cuirtear an fhearnóg Iodálach go minic i ngairdíní, áit a bhfuil níos mó tóir air mar chrann ornáideach ná mar atá ar an bhfearnóg dhúchasach.

Sainaithint Duilleog

An Fhearnóg Iodálach

Alnus cordata

Is sna duilleoga is mó gur féidir na difríochtaí a fheiceáil idir an fhearnóg choiteann agus an fhearnóg Iodálach. Bíonn dromchla uachtarach dhuilleoga na fearnóige Iodálaí lonrach agus bíonn dath glas geal orthu — i gcodarsnacht le dath neamhlonrach, níos dorcha na fearnóige coitinne.

ornáideach Stair

An Fheá

Fagus sylvatica

Is saothróg den fheá í an fheá rua (Fagus sylvatica purpurea), ar a bhfásann duilleoga corcra nó deargdonn. Tá sé thar a bheith neamhghnáthach ceann a fheiceáil ag fás go fiáin, agus is ó ghearrthóga de thrí chrann-ceann ó 1680 san Eilvéis, ó 1722 sa nGearmáin, agus ó 1840 san Iodáil-a thagann formhór na bhfeánna rua atá ag fás sa domhain inniu. Cé go bhfuil sceacha le duilleoga corcra coitianta in Éirinn, tá an fheá rua ar an bplanda is mó a bhfuil duilliúr corcra aici.

Leigheas neascóidí

An Fheá

Fagus sylvatica

Is beag béaloidis a bhaineann leis an bhfeá. Bheifeá ag súil go mbeadh sé seo amhlaidh in Éirinn, mar gur le déanaí a tháinig an crann chuig an oileán seo. Ach tá sé seo fíor freisin sa mBreatain, áit a raibh an crann leis na mílte bliain. Seachas go mbaintí úsáid i Sasana as na bachlóga duilleoige le cóir leighis a chur ar neascóidí nó fíocais, níl aon taifead eile d’úsáid na feá mar leigheas ar na hoileáin seo.

Éiceolaíocht Lonnaíocht Coill

An Fheá

Fagus sylvatica

Bíonn an talamh i gcoillte feá faoi scáth ag ceannbhrat dlúth na nduilleog agus clúdaithe freisin ag cairpéad de dhuilleoga agus crotail fheoite na síolta. Ní mhaireann sna coinníollacha sin ach plandaí scáthfhulangacha. Le rudaí níos deacra a dhéanamh do phlandaí eile, súnn fréamhacha éadomhain na feá an t-uisce atá timpeall ar an gcrann. Mar nach bhfuil mórán plandaí eile in ann scáth na feá a sheasamh, ná dul in iomaíocht le fréamhacha éadomhain an chrainn chun uisce talún a fháil, is minic gurb í an fheá an t-aon speiceas de chrann a fhásann sa gcoillearnach.

Éiceolaíocht Toradh Cnó

An Fheá

Fagus sylvatica

Is i bpéirí a fhásann bláthanna baineanna na feá, agus iad timpeallaithe ag tiomchla. Éiríonn an tiomchla adhmadach tar éis don ghaoth na bláthanna a phailniú, agus clúdaítear na síolta i gcupúl—crotal spíonlach. Bíonn ceann nó péire de chnónna feá—síolta uilleannacha—istigh sna crotail spíonlacha. Tagann na cnónna chun aibíochta idir Meán Fómhair agus Deireadh Fómhair, agus titeann siad i mí na Samhna.

Éiceolaíocht Marcescence

An Fheá

Fagus sylvatica

Coinníonn an fheá a cuid duilleog feoite ar an ngéag sa ngeimhreadh. Tugtar marcescence ar an tréith seo agus tá sé ag na daracha dúchasacha freisin. Is í seo an chúis a chuirtear an fheá go minic mar fhál.

Sainaithint Bachlóga

An Fheá

Fagus sylvatica

Is géaga tanaí a bhíonn ar an gcrann, agus bíonn bachlóga na nduilleog fada agus biorrach. Is dath deargdhonn a bhíonn orthu sa ngeimhreadh.

Sainaithint Coirt

An Fheá

Fagus sylvatica

Is dath liath nó dath an airgid a bhíonn ar choirt na feá agus is furasta an speiceas a aithint sa ngeimhreadh ó chrainn mhóra dhuillsilteacha eile amhail an fhuinseog (Fraxinus excelsior) nó na daracha (Quercus spp.) mar go mbíonn coirt na feá an-mhín—ní thagann scoilteanna ann le haois, fiú i gcrainn lánfhásta.

Tréithe Aois

An Fheá

Fagus sylvatica

Is minic go mbreathnaíonn an fheá níos sine ná mar atá sí i ndáiríre. Ní crann fadsaolach í, in ainneoin go bhfuil sí sa bhfine chéanna leis an dair, crann atá in ann 1,000 d’aois bliain a bhaint amach. Is iondúil nach maireann an fheá níos faide ná 150-300 bliain, agus go hiondúil timpeall 200 bliain in Éirinn.

Tréithe Fréamhacha Stoirm

An Fheá

Fagus sylvatica

Tá an fheá leochaileach do thriomach agus do ghálaí mar nach mbíonn fréamhacha domhain ag an gcrann. Bhí sí ar cheann de na líon beag speiceas de chrainn dhuillsilteacha a d’fhulaing le linn stoirm Éowyn in Eanáir 2025.

Stair

An Fheá

Fagus sylvatica

Cé go bhfuil an fheá ag fás i ndeisceart na Breataine le timpeall 5,000 bliain, ní crann í a tháinig go hÉirinn go nádúrtha. Ní fios cén uair ar tugadh an fheá isteach go hÉirinn, ach b’fhéidir gur tháinig sí leis na Normanaigh, dream a bhí eolach go maith faoin gcrann. Bhí an-tóir ar an gcrann anseo, cuireadh go forleathan í, agus tá sí anois nádúraithe in Éirinn.

Tréithe Ceimiceáin BVOC

An Crann Creathach

Populus tremula

Astaíonn an crann creathach leibhéal suntasach de isipréin, comhdhúil orgánach so-ghalaithe (BVOC) a cheaptar go n-imríonn tionchar ar an atmaisféar. Níl tuiscint iomlán ag eolaithe ar an idirchaidreamh idir na ceimicí seo agus an aeráid, ná na himpleachtaí atá acu ar an athrú aeráide de dhéantús an duine, cé go moltar gan crainn a astaíonn leibhéil ard isipréin a chur i gceantair uirbeacha.

Úsáid Páipéar Lignin Bithmhais Fíoghual

An Crann Creathach

Populus tremula

Déantar páipéar ar ardchaighdeán as an gcrann creathach mar nach bhfuil mórán lignine ann. Éiríonn páipéar briosc agus tagann dath buí air má bhíonn an iomarca lignine ann. Déantar cipíní solais, fioghual ar ardchaighdeán, agus bithmhais le dó (mar go bhfásann sé go tapa) as an gcrann creathach freisin.

Úsáid Fodar Coire

An Crann Creathach

Populus tremula

Thugtaí duilliúr an chrainn chreathaigh do bheostoc, agus aimsíodh coire mhór atá déanta as adhmad an chrainn i gContae Mhuineacháin in 1933. Tá sé anois in Ard-Mhúsaem na hÉireann. Ceaptar gur sa gCré-umhaois Luath a rinneadh é.

Tréithe Riosóim Aois

An Crann Creathach

Populus tremula

Scaipeann an crann creathach go tréan lena chuid meathán. Is iad sin na crainn óga a fhásann aníos ó riosóim (nó fréamhacha faoi thalamh) an bhunchrainn. Ní mhaireann na crainn aonaracha i bhfad (idir 50-100 bliain), ach d’fhéadfadh go mbeadh aois mhór—na mílte bliain—ag clampaí crainn chreathacha.

Dáileadh Planda Téisclime

An Crann Creathach

Populus tremula

Is speiceas téisclime é an crann creathach agus bhí sé ar cheann de na chéad chrainn a tháinig go hÉirinn tar éis na hoighearaoise. Ceaptar go raibh an crann anseo 13,000 bliain ó shin, agus bhí an crann creathach ag fás i gConamara timpeall 10,000 bliain ó shin, in éineacht le crainn téisclime eile, cosúil leis an mbeith, an fhearnóg, agus na saileacha.

Tréithe Duilleog

An Crann Creathach

Populus tremula

Is mar go mbíonn na duilleoga ag creathadh agus ag siosarnach, fiú nuair nach bhfuil san aer ach puth gaoithe, a thugtar an crann creathach air. Bíonn gais na duilleoige fada, leacaithe, agus solúbtha in aice leis an lann duille. Is í seo an chúis mheicniúil go gcreathann na duilleoga chomh héasca sa ngaoth.

Éiceolaíocht Bagairt

An Crann Cnó Capaill

Aesculus hippocastanum

Is é an baictéar Pseudomonas syringae pv aesculi is cúis leis an gcancar sceite atá ag déanamh scrios ar chrainn cnó capaill ar fud na hEorpa, agus Éireann san áireamh. Tagann leacht dorcha amach as stoc na gcrann a bhíonn ag fulaingt leis an ngalar marfach seo.

Leigheas Duilleog Fiabhras Creathach

An Crann Cnó Capaill

Aesculus hippocastanum

Úsáideadh duilleoga an chrainn cnó capaill chun fiabhras creathach a leigheas in Éirinn, ach seachas sin ní léir go raibh mórán úsáid eile ag muintir an oileáin seo don chrann mar chógas leighis.

Úsáid Éarthach Feithidí Ceimiceáin

An Crann Cnó Capaill

Aesculus hippocastanum

Ceapadh i Sasana go gcuirfeadh na síolta a bhíonn ag an gcrann cnó capaill an ruaig ar fheithidí (leamhain agus damháin alla go háirithe). Freisin, d’úsáidtí na cnónna chun aicéatón a dhéanamh le linn an Chéad agus an Dara Cogadh Domhanda. Dhéantaí coirdít, ábhar pléascach, as an aicéatón.

Sainaithint Duilleog

An Crann Cnó Capaill

Aesculus hippocastanum

Thugtaí torthaí an chrainn cnó capaill do chapaill, agus deirtear gur as sin a tháinig ainm an chrainn. Ach má bhreathnaítear go géar ar an lorg duille ar na craobhacha, feicfear go bhfágann an duilleog, a thiteann ón ngéag sa bhfómhar, lorg crú capaill ar an gcraobh, freisin.

Stair ornáideach

An Crann Cnó Capaill

Aesculus hippocastanum

Tugadh an crann cnó capaill go dtí an Bhreatain ón Tuirc sa 16ú haois, agus uaidh sin tháinig sé go hÉirinn sa 17ú haois. Cé nach bhfuil aon luach eacnamaíoch ag adhmad bog an chrainn—loghann sé go tapa agus ní dhónn sé go maith—cuireadh go forleathan anseo é mar chrann ornáide, agus is i bpáirceanna agus in eastáit mhóra na tíre, chomh maith le gairdíní príobháideacha, is mó a fheictear an crann cnó capaill inniu.

Éiceolaíocht Bláth Pailniú Feithidí

An Crann Cnó Capaill

Aesculus hippocastanum

Is bláthra pirimidiúla (panacail) a fhásann go ceartingearach ar chraobhacha an chrainn cnó capaill. Bíonn dath bán orthu, seachas gur dath buí a bhíonn ar bhun na bpeiteal. Nuair a phailníonn feithidí iad athraíonn an píosa seo ón dath buí go dath dearg. Is comhartha é seo go bhfuil an bláth pailnithe, agus mar sin bogann na feithidí ar aghaidh go dtí an chéad bhláth eile.

Úsáid Ceol Fidil

An Mhailp

Acer campestre

Déantar uirlisí ceoil, cláirseacha agus veidhlíní ina measc (go háirithe cúil veidhlín), as adhmad na mailpe freisin. Ní fios go baileach cén speiceas de chrann a d’úsáid Antonio Stradivari chun a chuid veidhlíní clúiteacha, na stradivarii, a dhéanamh, ach is adhmad ó mhailp de chineál éigin a bhí ann—an mhailp nó an mhailp Lochlannach, ceaptar (chomh maith le hadhmad ó speicis eile crainn).

Sainaithint Toradh Samár

An Mhailp

Acer campestre

Bíonn scáil dhearg ar shíolta na mailpe, a bhíonn i bpéirí agus ailínithe ar aghaidh a chéile ag 180° (is i gcruth ‘V’ a bhíonn na síolta ar an seiceamóir). Scaiptear sa ngaoth iad sa bhfómhar agus péacann siad tar éis 18 mí.

Dáileadh

An Mhailp

Acer campestre

Ní cheaptar go bhfuil an mhailp dúchasach in Éirinn, cé go bhfuil sí ar an oileán le roinnt céadta de bhlianta, mar atá cineál de mhailp eile, an seiceamóir (Acer pseudoplatanus). Ach, murab ionann agus an seiceamóir, níl an mhailp an-fhairsing in Éirinn.

ornáideach

An Fionncholl Coiteann

Sorbus aria

Cuirtear an fionncholl go minic mar chrann ornáideach mar nach bhfásann sé an-mhór agus mar go bhfuil tréithe mealltacha—idir dhuilleoga, bhláthanna agus chaora—ag an gcrann.

Tréithe Apaimiscis Atáirgeadh Hibrid

An Fionncholl Coiteann

Sorbus aria

Tá speicis Sorbus éagsúla in ann atáirgeadh trí phróiseas ar a dtugtar apaimiscis. Ar an gcaoi seo, fásann crann síolta inmharthana gan toirchiú (pailniú) a bheith déanta ar na bláthanna roimh ré. Dá thoradh sin, is clóin den mháthairchrann iad na crainn a fhásann ó na síolta seo. Hibridíonn crainn Sorbus freisin, agus nuair a ghintear hibrid nua, is féidir leis iomadú trí apaimiscis agus pobal de chrainn nua a chruthú sa gceantar beag inar fhás an chéad hibrid. Maítear gur chóir micrispeicis, seachas speicis astu féin, a thabhairt orthu seo mar gheall nach bhfuil comhdhéanamh leathan géiniteach acu.

Tréithe

An Fionncholl Coiteann

Sorbus aria

Tá os cionn 200 speiceas aitheanta sa ngéineas Sorbus. Tá an oiread sin ann toisc go bhfuil na plandaí sa ngéineas in ann hibridiú go héasca lena chéile, agus mar go bhfuil cineálacha dioplóideacha (le dhá shraith crómasóm sna cealla, ceann ón dá thuismitheoir) agus polaplóideacha (le níos mó ná dhá shraith crómasóm sna cealla) sa ngéineas. Ciallaíonn sé seo go bhfuil speictream leathan de chineálacha Sorbus ag fás ar fud an domhain, le difríochtaí beaga agus móra eatarthu, agus a bhíonn aitheanta mar speicis dhifriúla ag luibheolaithe éagsúla.

Dáileadh

An Fionncholl Coiteann

Sorbus aria

Tá go leor speiceas d’fionncholl ag fás in Éirinn, cuid acu dúchasach agus cuid acu tugtha isteach, agus is minic nach mbíonn ach difríochtaí beaga eatarthu. Cé go n-aithnítear go bhfuil an an fionncholl gaelach (Sorbus hibernica) dúchasach tá éiginnteacht maidir le stádas an fhionnchoill choitinn mar chrann dúchasach in Éirinn.

Dáileadh

An tIúr

Taxus baccata

Aimsíodh an t-aon dá chineál d’iúr uasfhásmhar ar a dtugtar an t-iúr Éireannach i bhFear Manach beagnach 300 bliain ó shin. Ach ní fios cárbh as a dtáinig na cineálacha uathúla seo d’iúr, ná cén fáth ar shocraigh siad fás ar shliabh uaigneach i bhFear Manach. Ó aimsíodh an dá chrann sin san 18ú haois, níor facthas ceann dá leithéid ag fás fiáin in aon áit, ar fud an domhain. Is ó cheann amháin den dá chrann sin, nó óna shliocht, a tháinig gach iúr Éireannach sa domhan inniu.

Tréithe Uasfhásmhar

An tIúr

Taxus baccata

Is mar gheall ar chruth uathúil an iúir a bhí (agus atá fós) an-éileamh ar an iúr Éireannach ar fud an domhain—i ngairdíní, i reiligí, agus i gcealla séipéil. Tá sé níos éasca an crann a choinneáil néata, agus glacann sé go maith le tordhearadh. Spéisiúil go leor, is cosúil go bhfuil an t-iúr Éireannach ag filleadh ar chruth an iúir choitinn anois. Is crainn óga fós iad gach iúr Éireannach, mar nach bhfuil an ceann is sine ach timpeall 300 bliain d’aois. Seans go bhfilleann an t-iúr Éireannach ar chruth an iúir choitinn tar éis roinnt céadta bliain fáis.

Dáileadh Saothróg Tréithe Uasfhásmhar

An tIúr

Taxus baccata

I lár an 18ú haois d’aimsigh feirmeoir dhá iúr óg ag fás i gContae Fhear Manach. Bhí siad difriúil ó chrainn iúir eile—bhí cruth ceartingearach orthu, i gcomparáid leis an gcruth níos leithne a bhíonn ar an iúr coiteann. Cuireadh ceann de na crainn in eastát an tiarna talún áitiúil, áit ina bhfuil sé fós ag fás. Tosaíodh ag fás gearrthóga tógtha ón gcrann an iúr Éireannach (Taxus baccata ‘fastigiata’), mar a tugadh orthu. Níl na tréithe céanna ag crainn a fhásann ó shíolta an bhunchrainn—tá siad níos cosúla leis an iúr coiteann. Mar sin is ó ghearrthóga ón mbunchrann, nó dá shliocht, a tháinig chuile iúr Éireannach sa domhain, agus is crainn bhaineanna iad gach ceann.

Téarmaíocht

An tIúr

Taxus baccata

Is iúrach (agus eochaill) a thugtar ar áit ina bhfásann iúir, agus freisin do shoitheach déanta as iúr. Tugtar iúróir ar an té a bhíonn i mbun iúróireachta (a oibríonn le hadhmad an iúir).

Logainmneacha

An tIúr

Taxus baccata

Is léiriú ar chomh fairsing a bhí an t-iúr in Éirinn iad logainmneacha amhail Maigh Eo (sean-ainm eile ar an iúr), an tIúr in Ard Mhacha, Achadh na nIúr i nGaillimh, agus Loch an Iúir, Contae Dhún na nGall. Tá Cluain Iúrach i gContae Mhaigh Eo agus Eochaill i gContae Chorcaí. Tá Cill an Iúir mar logainm in, ar a laghad, 13 chontae éagsúla.

Úsáid Arm

An tIúr

Taxus baccata

Toisc go bhfásann sé go mall, tá adhmad dorcha, donndhearg an iúir ar cheann de na bogadhmaid is dlúithe. Tá sé solúbtha freisin—is den tslat iúir a dhéantaí boghanna fada (ceaptar gur tháinig Taxus, in ainm eolaíoch an chrainn, ó taxon, focal Gréigis do bhogha), chomh maith le sleánna, feirce, agus claimhte.

Leigheas Bagairt Ceimiteiripe Frithailse Ceimiceáin

An tIúr

Taxus baccata

Is alcalóidígh taicsín—ceimiceáin atá i ngach cuid den chrann seachas in aral an toraidh—iad na comhdhúile is cúis le nimh an iúir. Cé go bhfuil an nimh seo marfach, fritheadh amach go bhfuil na ceimicí seo in ann dochar a dhéanamh do chealla ailse. D’éirigh le heolaithe substaint ar a dtugtar paclitaxel a shintéisiú as an nimh a bhíonn san iúr Ciúin-Aigéanach (Taxus brevifolia) atá anois in úsáid i gceimiteiripe le cóir leighis a chur ar dhaoine atá ag fulaingt le hailse brollaigh, ailse ubhagáin, agus ailse scamhóg. Rinneadh sléacht ar chrainn iúir an domhain, an t-iúr coiteann san áireamh, chun an acmhainn seo a fháil sular éirigh le heolaithe na drugaí seo a shintéisiú.

Úsáid Nimh Cogadh

An tIúr

Taxus baccata

Tá sé ráite gur foinse adhmaid do bhoghanna a bhí sna hiúir a cuireadh in aice le séipéil. Chuireadh na Ceiltigh nimh an iúir ar a gcuid saighdeanna agus bhí dlí sa Mheánaois in Albain go gcaithfeadh iúr a bheith ag fás i ngach reilig paróiste, le go mbeadh dóthain nimhe acu i gcás cogaidh.

Úsáid Críostaíocht

An tIúr

Taxus baccata

Tá cúiseanna praiticiúla ann go mbeadh iúr curtha in aice le séipéal, mar atá go leor acu. Is le linn aifrinn Dhomhnach an Iúir, a chuireann tús le seachtain na Cásca, a bhaintí an úsáid is mó as géaga an iúir. Bhaintí úsáid as craobhacha ó chrainn eile mura raibh an t-iúr fairsing sa gceantar—an t-aiteal in Árainn agus giúiseanna nó an péine Albanach i gConamara, agus cufróga éagsúla freisin. Is é adhmad an iúir a dhóitear go minic chun luaithreach a ghiniúint do Chéadaoin an Luaithrigh freisin.

Úsáid Críostaíocht

An tIúr

Taxus baccata

Tá ar a laghad 17 baile fearainn ina bhfuil “séipéal an iúir” san ainm. Ní fios cén fáth an nasc seo idir an chill agus an t-iúr. Ceaptar gur chuir manaigh na hiúir is sine i Sasana in aice lena gcuid ceall, seachas gur roghnaíodh suíomhanna ina raibh iúir ag fás cheana fhéin. B’fhéidir gur facthas go raibh spioradáltacht éigin ag baint leis an iúr. Is siombail neamhbhásmhaireachta an iúir—seans mar gur fadsaolaí iad.

Stair Portach

An tIúr

Taxus baccata

Cosúil leis an dair agus an ghiúis phortaigh, faightear iúr portaigh ar phortaigh na tíre — iarsmaí de shean-choillte ársa an oileáin. Tá iúr portaigh in Móin Alúine i gContae Uíbh Fhailí a bhí ag fás na mílte bliain ó shin. Tá sé le fáil i Maigh Eo freisin, ach is beag measa a bhí ag muintir Mhaigh Eo ar iúr portaigh sa gcontae. Ní dhódh sé chomh maith le giúsach agus ní fhéadfaí maidí siúil maithe a dhéanamh as ach an oiread, mar a dhéantaí as an dair phortaigh.

Seanchas Mí-ádh

An tIúr

Taxus baccata

Tá mí-ádh luaite leis an iúr. De réir tagairt i mBailiúchán na Scol, ó Bhéal a Mhuirthid, Contae Mhaigh Eo, éagfaidh clann an té a bhfuil iúr ag fás ar a gcuid talún, agus gur chóir an crann a bhaint sula dtarlaíonn a leithéid. Más fairsing a bhí an phisreog seo, ní haon ionadh é nach bhfuil an t-iúr chomh coitianta in Éirinn agus a bhí.

Leigheas Droim Buíochán Borrphéist Nimh

An tIúr

Taxus baccata

Is iomaí tagairt atá sa seanchas faoi chontúirt an iúir d’ainmhithe agus do dhaoine, agus maraíodh asail, capaill, agus beithígh tar éis dóibh na duilleoga a ithe. Deirtear i Bailiúchán na Scol gur níos mó contúirte a bhí sna géaga tite, agus is fíor go bhfanann an nimh i ngéaga atá bainte ar feadh míonna. Cheapfá nach mbeadh aon chógas leighis i gcrann chomh nimhneach, ach tá an t-iúr luaite mar leigheas ar bhorrphéist agus buíochán, agus an rúta do dhroim tinn.

Stair Seanchas

An tIúr

Taxus baccata

Is ón iúr a fuair na hEoghnachta, an treabh a bhí i réim i gCúige Mumhan ón 5ú céad go dtí an Mheánaois, a n-ainm. Is uathu seo a tháinig an t-ainm Eoghan nó Eoin. Thug sean-Ghaeil na hÉireann urraim don iúr (ibar) agus áiríodh an crann i measc uaisle na coille (airig fedo) sa bhFéineachas. Is cosúil gur bronnadh an stádas seo ar an iúr mar gheall ar dhéantáin éagsúla a dhéantaí le hadhmad an chrainn.

Seanchas Bile Críostaíocht

An tIúr

Taxus baccata

Bhreathnaítí ar an iúr mar chrann láidir, cumhachtach, contúirteach, agus tá miotaseolaíocht aige nach bhfuil ag mórán crann eile. Tugann dán ón 6ú céad Dia dronbhalc (láidir) ar Eo Rosa, crann iúir i Seanleithghlinn, Contae Cheatharlach. De réir an tseanchais, shantaigh na naoimh ag an am adhmad an chrainn le séipéal a thógáil, agus thosaíodar ag guí le go leagfaí é. Cé gur bhog guí na naomh eile na fréamhacha, níor éirigh ach le paidreacha Naomh Laisrén an crann a leagan. Nuair a thit sé roinneadh na craobhacha i measc na naomh in Éirinn, agus d’úsáid Naomh Mholing iad chun díon a chur ar shéipéal ar shuíomh mhainistreach Mholing i gContae Cheatharlach.

Dáileadh Bagairt

An tIúr

Taxus baccata

Tá an t-iúr faoi bhagairt ar fud na hEorpa agus líon na n-iúr tite ansin níos mó ná aon chrann eile. Bhí cúiseanna stairiúla ann leis an iúr a bhaint—contúirt an chrainn d’ainmhithe agus úsáid an adhmaid go príomha—ach is dianfheirmeoireacht is mó is cúis le meath an iúir anois. Anuas air seo, bíonn sé deacair ag an iúr iomadú mar go ndéanann fianna agus ainmhithe eile damáiste do chrainn óga.

Tréithe Toradh Nimh éin

An tIúr

Taxus baccata

Tá an-tóir ag éin—go háirithe smólaigh—ar thorthaí an iúir. Tá an chuid is mó de chodanna an iúir—adhmad, coirt, duilleoga, agus síolta—nimhneach do dhaoine agus d’ainmhithe éagsúla. Níl an t-aral dearg a thimpeallaíonn an síol nimhneach, cé go bhfuil an síol féin. Mar nach bhfuil éin in ann an síol a dhíleá, ní chuireann an nimh isteach ná amach orthu. Is ar an gcaoi seo a scaiptear na síolta.

Gnáthóg

An tIúr

Taxus baccata

Is ar leithinis Mhucrois, i gCill Airne, Contae Chiarraí, atá an choill iúir is mó (80 acra) sa tír anois. Tá coillte iúir freisin sa gCora, Contae Luimnigh, sa gCathair i gContae Thiobraid Árann, agus i gcorr-áit eile timpeall na tíre. Tá coill iúir amháin i gCoill an Ghabhann, in oirthear Chontae na Gaillimhe, atá éagsúil ón gcuid eile—is créafóg aigéadach atá sa gcoill, ina bhfuil dair ghaelach ag fás in éineacht leis an iúr.

Tréithe Ceimiceáin

An tIúr

Taxus baccata

Tá tréith spéisiúil ag an gcrann iúir le nach mbeidh air dul in iomaíocht le plandaí eile. Is crann ailléileapatach é —scaoileann sé ceimiceáin amach a stopann plandaí ag fás thart timpeall ar an gcrann. Tugtar alcalóidigh ar na ceimicéain. Bíonn siad sna duilleoga a thiteann ón gcrann, agus úscann na fréamhacha iad isteach san ithir freisin.

Tréithe Buaircín Toradh Aral

An tIúr

Taxus baccata

Is crann buaircíneach é an t-iúr ach ní ionann toradh an iúir agus na buaircíní a bhíonn ag buaircíneacha eile cosúil leis na crainn phéine. Tugtar aral ar thoradh an iúir agus is toradh feolmhar dearg é, ar nós caor bheag, le síol amháin ina lár. Aibíonn an toradh sa bhfómhar.

Tréithe Iomadú

An tIúr

Taxus baccata

Tá an t-iúr dé-éiciach — fásann bláthanna (tugtar cóin orthu) fireanna agus baineanna ar chrainn dhifriúla. Tá fianaise ann go bhfuil crainn iúir in ann gnéas a athrú. Tá craobhacha d’iúr Fortingall, crann fireann go dtí le deireanaí, anois ag fás bláthanna baineanna agus torthaí.

Tréithe Aois

An tIúr

Taxus baccata

Tá an t-iúr ar cheann de na crainn is fadsaolaí in Éirinn. Meastar go bhfuil iúr i Loch Garman idir 800 agus 1,200 bliain d’aois agus ceaptar go bhfuil iúr Fortingall, i bPerthshire na hAlban, idir 3,000 agus 4,000 bliain d’aois. Bíonn sé deacair aois chruinn a chur ar iúir mar go loghann a gcroí-adhmad—a úsáidtear le haois crainn a mheas—nuair a éiríonn siad an-sean. Leathann craobhacha an iúr amach ón stoc agus, nuair a bhuaileann siad an talamh, fásann na géaga fréamhacha nua. Nuair a tharlaíonn sé seo, fágtar fáinne de chrainn iúir i bhfad tar éis don bhunchrann sa lár loghadh.

Stair Dáileadh

An tIúr

Taxus baccata

Ba léir go raibh an t-iúr níos fairsinge fadó ná mar atá anois — dar leis an manach Breatnach, Giraldus Cambrensis (c.1146–c.1223), bhí an t-iúr níos coitianta in Éirinn ná in aon tír eile a thug sé cuairt air. Thug an manach suntas don mhéid crann ársa a bhí curtha i sean-reiligí agus in áiteanna beannaithe.

An Paide Bréan

Rhamnus cathartica

Itheann an bhratóg a bhíonn ag an mbuíóg ruibheach (Gonepteryx rhamni) na duilleoga mar bhia. Maireann an féileacán seo ar dhuilleoga an draighin fhearna, freisin.

Leigheas purgóid

An Paide Bréan

Rhamnus cathartica

Is purgóid iad caora an phaide bhréin (cosúil le caora an draighin fhearna). Is ón tréith seo a thagann an t-ainm Béarla purging buckthorn, agus an t-ainm eolaíoch cathartica. Bhíodh na caora ar díol ar mhargaí Bhaile Átha Cliath mar chógas leighis san 18ú aois, ach ní thógtar iad sa lá atá inniu ann.

Úsáid Dathú Ealaíon Páipéar

An Paide Bréan

Rhamnus cathartica

Déantar ruaim bhuí do pháipéar as an gcoirt agus na torthaí réamhaibí a bhíonn ar an bpaide bréan, agus déantar ábhar datha glas, le húsáid ar phictiúir uiscedhatha, as na torthaí aibí.

Sainaithint Duilleog

An Paide Bréan

Rhamnus cathartica

Tá cosúlachtaí idir an paide bréan agus an draighean fearna ach is féidir na duilleoga a úsáid chun idirdhealú a dhéanamh eatarthu. Fásann na duilleoga ar aghaidh a chéile ar an ngéag (is go hailtéarnach a fhásann na duilleoga a bhíonn ar an draighean fearna). Bíonn 2-3 péirí de féitheacha cuartha ar dhromchla na duilleoige. Tagann na féitheacha go léir le chéile ag bior na duilleoige ar an bpaide bréan, ach ritheann na féitheacha ó lár na duilleoige go dtí an imeall ar an draighean fearna.

Dáileadh

An Paide Bréan

Rhamnus cathartica

Is i stráice trasna lár na tíre, ó Bhaile Átha Cliath go Gaillimh, agus ar bhruach agus ar locha na Sionainne, a fhásann an paide bréan, den chuid is mó. Tá an crann fairsing sa mBoireann go háirithe, áit a chaitheann sé tréimhsí fada faoi uisce i dturlaigh an cheantair sin i rith an gheimhridh.

Leigheas ae Buíochán purgóid

An Draighean Fearna

Frangula alnus

Is purgóid iad codanna den draighean, go háirithe an choirt agus na caora (cosúil leis an bpaide bréan). D’úsáidtí codanna an chrainn chun breoiteachtaí ae (buíochán, heipitíteas, agus ciorróis) a leigheas, freisin.

Úsáid Fíoghual Púdar

An Draighean Fearna

Frangula alnus

Déanann adhmad ón draighean fearna fioghual ar ardchaighdeán. Is as an bhfioghual sin a dhéantar púdar dubh a dhónn go tapa agus atá fós in úsáid i dtinte ealaíona agus i bhfiúsanna pléascacha.

Éiceolaíocht Gnáthóg

An Draighean Fearna

Frangula alnus

Is iondúil gur crann beag (go 5-6 m), duillsilteach é an draighean fearna, cé go bhfásann sé mar sceach shínte in áiteanna in Éirinn, go háirithe ar bhruacha locha in oirthear na Boirne.

Éiceolaíocht Féileacáin

An Draighean Fearna

Frangula alnus

Is ar an draighean fearna agus ar an paide bréan (Rhamnus cathartica) a bhíonn an buíóg ruibheach (Gonepteryx rhamni) ag brath. Beireann an féileacán seo uibheacha ar na duilleoga agus itheann na bratógaí iad nuair a bheirtear iad.

Dáileadh

An Draighean Fearna

Frangula alnus

Tá an draighean fearna ar cheann de na crainn dhúchasacha is annaimhe in Éirinn, cé go bhfuil sé coitianta sna gnáthóga ina bhfásann sé. Is in oirthuaisceart na tíre, i lár na tíre, agus i gContae na Gaillimhe agus Contae an Chláir is mó a fheictear an crann ag fás. Tá laghdú tagtha ar an méid crann a fhásann in Éirinn mar gheall ar dhraenáil, ar bhaint mhóna, agus ar an-iomarca leasú talún a bheith in úsáid ag feirmeoirí.

Úsáid Ceimiceáin Leigheas Frithailse Frith-Athlastacha

An Bheith Gheal

Betula pendula

Is í an chomhdhúil betulin a thugann an dath bán do choirt na beithe gile. Tá sé ar cheann de na chéad substaintí nádúrtha a eascraíodh ó phlandaí. Tá fianaise ann go bhfuil tréithe frithailse agus frith-athlastacha ag betulin, agus ceaptar go mbeadh sé éifeachtach chun cóir a chur ar shiada athlastacha.

Úsáid Ceapadh Carbóin

An Bheith Gheal

Betula pendula

Is í an bheith gheal is mó atá anois ag fás ar thalamh talmhaíochta tréigthe in oirthear na hEorpa agus sa Rúis. In ainneoin nach bhfástar bia ar an talamh níos mó, is mór an stór carbóin iad na crainn bheithe atá anois ag fás iontu. Tugtar ceapadh carbóin ar an gcaoi a shúnn crainn dé-ocsaíd charbóin ón atmaisféar le stóráil sa bplanda, agus is léiriú é seo ar ról tábhachtach na gcrann i ré nua an athrú aeráide.

Ainmneacha

An Bheith Gheal

Betula pendula

Faigheann an bheith gheal an t-ainm pendula (san ainm eolaíoch) toisc go mbíonn cuma shilte ar an gcrann. Tugtar an bheith gheal uirthi mar gheall ar ghileacht na coirte.

Úsáid Truailliú Fítileasúchán

An Fhearnóg Liath

Alnus incana

Tá an fhearnóg liath agus an fhearnóg choiteann in ann fás i gcréafóg atá truaillithe ag miotail éagsúla. Tógann an crann na truailleáin isteach sna rútaí, agus ar an gcaoi seo ní éalaíonn siad isteach sa maoschlár. Baintear leas as an tréith seo chun talamh a bhí curtha ó mhaith ar chúiseanna éagsúla a mhíntíriú – tugtar fítileasúchán air. Mar shampla, cuirtear fearnóga ar thalamh a bhí in úsáid mar láithreán dramhaíola dó guail, nó ar thalamh a bhí loiscthe ag tinte foraoise.

Sainaithint Duilleog

An Fhearnóg Liath

Alnus incana

Bíonn duilleoga ubhchruthacha le bior ar bharr na nduilleog ar an bhfearnóg liath, murab ionann agus an fhearnóg dhúchasach, a mbíonn duilleoga piorracha uirthi, le heang ar a mbarr.

Éiceolaíocht Ionrach

An Cainchín Mion

Cotoneaster microphyllus

Is planda ionrach é an cainchín mion mar go scaipeann sé go héasca agus plúchann sé plandaí dúchasacha. Tá sé ag scaipeadh sa mBoireann agus in áiteanna eile tar éis don phlanda éalú ó ghairdíní.

Leigheas Fuiliú Croí Slaghdán

An Chaor Chon

Viburnum opulus

Sa Tuirc, úsáidtear na torthaí ón gcaor chon mar chógas leighis do bhreoiteachtaí amhail galar croí, brú fola ard, fuiliú, slaghdáin, agus diaibéiteas.

Inite Toradh Subh Deoch

An Chaor Chon

Viburnum opulus

Maítear go bhfuil na torthaí ar an gcaor chon inite, cé go bhfuil siad crapthach agus géar, agus is iondúil go gcuireann na torthaí as don bholg má itear ró-luath sa séasúr iad. Is le linn an gheimhridh, nuair a ardaíonn an méid siúcra a bhíonn sna torthaí, a bhíonn siad níos blasta. Úsáidtear na torthaí le blas a chur i mil i dtuaisceart na hEorpa, agus déantar glóthán leo i gCeanada. Déantar subh, coirdial, tae luibhe, agus licéar astu sa Rúis agus san Úcráin.

Éiceolaíocht Toradh éin Ainmhithe

An Chaor Chon

Viburnum opulus

Is drúp dearg, atá cosúil le caor, é an toradh a bhíonn ar an gcaor chon. Ní léir go dtaitníonn na torthaí le héin an oiread sin, mar gur minic dóibh a bheith fós ar an gcraobh i lár an gheimhridh. Ach, nuair a thagann an crua ar an tairne agus gan mórán eile ar fáil, itheann síodeiteacha, smólaigh, spideoga, agus corcráin coille iad. Itheann sionnaigh agus lucha iad freisin, agus scaiptear an planda dá thoradh seo.

Tréithe Bláth

An Chaor Chon

Viburnum opulus

Is furasta an chaor chon a aithint ó na bláthanna. Is braislí de bhláthanna bána a bhíonn ar an mbláthra. Bíonn bláthanna beaga torthúla ar an taobh istigh den bhláthcheann, agus bíonn siadsan timpeallaithe ag fáinne de bhláthanna móra neamhthorthúla. Pailníonn feithidí, go háirithe míoltóga, na bláthanna.

Sainaithint Bachlóga

An Chaor Chon

Viburnum opulus

Aithnítear an chaor chon sa ngeimhreadh mar go mbíonn bachlóga na nduilleog ar aghaidh a chéile ar an ngas, agus brúite isteach in aghaidh na géige. Is minic a thagann dath dearg ar na bachlóga sula n-osclaíonn na duilleoga.

Úsáid Fodar

An tSailchearnach

Salix caprea

Bhaintí leas as an tsailchearnach mar fhodar do bheithígh. Is caprea, a chiallaíonn gabhar sa Laidin, atá in ainm eolaíoch an phlanda, mar go gceaptar go dtugtaí duilleoga mar fhodar do ghabhair fadó.

Úsáid Truailliú Fítileasúchán

An tSailchearnach

Salix caprea

Baintear úsáid as an tsailchearnach, agus saileacha eile, i bpróisis fhítileasúcháin. Is bealach é seo chun talamh atá truaillithe a ghlanadh. Cuirtear crainn saileacha le go ndéanfaidh siad miotail throma—go háirithe caidmiam (Cd) agus sinc (Zn)—agus ceimiceáin chontúirteacha eile a shú isteach sa gcrann.

Tréithe Hibrid

An tSailchearnach

Salix caprea

Hibridíonn an tsaileach rua (Salix cinerea fosp. oleifolia) leis an tsailchearnach go héasca, agus is minic go mbíonn tréithe atá idir eatarthu ag na hibridí seo. Is sceach nó crann beag é Salix x reichardtii (S. cinerea x S. caprea), a fhásann ar imill choillte, ar bhruacha aibhneacha agus locha, agus in áiteanna tréigthe, fad agus go mbíonn beirt de na tuismitheoirí ag fás in aice le chéile.

Éiceolaíocht Bithéagsúlacht éin Feithidí

An tSailchearnach

Salix caprea

Tá lear mór leamhan ag brath ar an sailchearnach, ina measc an conach poibleoige (Laothoe populi). Cuireann an tsailchearnach pailin agus neachtar ar fáil do mheachain, feithidí eile, agus éin amhail meantáin ghorma ag am nuair nach bhfuil mórán beatha eile ar fáil. Ina iomlán, tá 360 inveirteabrach luaite leis an tsailchearnach, agus ní fhaightear 129 de na speicis seo ach ar an tsailchearnach.

Éiceolaíocht Beacha Leamhain Tréithe Caitíní

An tSailchearnach

Salix caprea

Ceaptar go bhfuil boladh na gcaitíní tábhachtach do shaileacha mar nach bhfuil dathanna suntasacha acu chun pailneoirí a mhealladh. Ceaptar, freisin, go n-athraíonn an tsailchearnach boladh cumhra na mbláthanna idir lá agus oíche, le leamhain a mhealldh san oíche agus meachain sa lá.

Sainaithint Coirt Géaga

An tSailchearnach

Salix caprea

Cé go bhfuil an tsailearnach agus an tsaileach rua (Salix cinerea) an-chosúil lena chéile, tá bealach ann chun iad a aithint ón chéile sa ngeimhreadh. Ní bhíonn stríoca ag rith síos fad na ngéag nuair a bhaintear an choirt den tsailchearnach—bíonn stríoca le feiceáil ar adhmad na sailí rua.

ornáideach

An Pribhéad

Ligustrum vulgare

Ní chuirtear an pribhéad dúchasach an oiread sin mar phlanda gairdín. Is mó den phribhéad Calafoirniach (Ligustrum ovalifolium) agus an pribhéad Seapánach (Ligustrum japonicum) a fheictear, mar go gcoinníonn siad a gcuid duilleog sa ngeimhreadh.

Sainaithint Duilleog Bláth

An Pribhéad

Ligustrum vulgare

Is planda sceachach é an pribhéad atá an-chosúil leis an bpribhéad Calafoirniaich, éalaitheach ghairdín neamhdhúchasach. Bíonn na géaga óga agus an bláthra clúmhach ar an bpribhéad (ní bhíonn siad clúmhach sa bpribhéad Calafoirniach). Is cruth lansach a bhíonn ar na duilleoga (bíonn cruth ubhach ar dhuilleoga an phribhéid Calafoirniach, agus bíonn scáil lonrach orthu).

Sainaithint Duilleog

An tSaileach Liath

Salix cinerea fosp. cinerea

Is plandaí den speiceas céanna iad an tsaileach liath agus an tsaileach rua (Salix cinerea oleifolia). Is beag difríocht atá eatarthu, seachas go dtagann ribí gruaige rua ar thaobh íochtarach na nduilleog ar an tsaileach rua. Bíonn siad feiceálach ag deireadh an tsamhraidh. Is ón tréith seo a fhaigheann an tsaileach rua a ainm. Ní bhíonn na ribí seo ar dhuilleoga na sailí léithe. Bíonn scáil liath ar dhuilleoga an dá fhospeiceas, agus is uaidh sin a thagann cinerea, a chiallaíonn luaith, san ainm eolaíoch.

Ainmneacha Dáileadh

An tSaileach Liath

Salix cinerea fosp. cinerea

Fásann an tsaileach liath in oirthuaisceart an oileáin den chuid is mó. Breathnaíonn sí an-chosúil leis an tsaileach rua (Salix cinerea fosp. oleifolia), ceann de na saileacha is fairsinge in Éirinn. Tugtar an tsaileach liath uirthi mar gheall ar dhath liath na ribí gruaige a bhíonn ar thaobh íochtarach na nduilleog.

Ainmneacha

An Dair Ghallda

Quercus robur

D’fhág an dair a lorg ar logainmneacha na tíre, agus léiríonn líon na logainmneacha ina bhfuil tagairt do chrainn iontu cé chomh coitianta agus chomh fairsing a bhí an dair fadó, les cionn míle logainm in Éirinn a thagraíonn don dair. Chomh maith le ‘doire’, a chiallaíonn roschoill dharach, tá ‘ráil’, seanfhocal don dair, le feiceáil i Raileach, i gCo. Dhoire, agus Cluain Raileach i gCo. Longfoirt. Tá ‘omna’, focal eile don dair, le feiceáil i bPort Omna. Tá an focal ‘farcan’, ainm eile don dair, le feiceáil in Achadh Farcáin agus ‘darthanach’, áit ina bhfásann an dair,nDarthanach, i gCo. Mhaigh Eo.

Leigheas Ceimiceáin

An Dair Ghallda

Quercus robur

Níl aon fhianaise eolaíoch shoiléir fós ann go bhfuil leigheas i gcodanna na darach ar bhreoiteachtaí an duine. Cosúil le go leor plandaí eile, tá poilafeanóil éagsúla le fáil sa gcrann agus, cé go maítear go bhfuil maitheas sna ceimicí seo don chorp, níl aon fhianaise chrua ann fós go bhfuil éifeacht iontu.

Leigheas Coirt Scornach Tinn Buinneach Othras Doightheacha Borrphéist

An Dair Ghallda

Quercus robur

D’fhiuchtaí coirt thriomaithe na darach agus dhéantaí craosfholcadh leis an leacht chun scornach tinn a leigheas. Bhí leigheas ann freisin don bhuinneach, d’othrais, agus do dhaitheacha i gceantair éagsúla ar fud na tíre. Is leigheas do phian sa mbolg a bhí sa gcoirt a ithe. Thugtaí an sú a bhí fágtha tar éis an choirt a bhruith do chapaill a bhí ag casacht. D’úsáidtí na duilleoga leis an ruaig a chur ar borrphéisteanna in Uíbh Fhailí.

Úsáid Dearcán

An Dair Ghallda

Quercus robur

I mbliain mhaith, d’fhéadfadh crann darach amháin dóthain dearcán a sholáthar le muc a bheathú ar feadh bliana.

Foraoiseacht Adhmadóireacht

An Dair Ghallda

Quercus robur

Bíonn fáinní fáis gar dá chéile san adhmad darach is luachmhara—ní fhaightear é seo gan talamh mhaith a bheith sna fáschoillte, le neart spáis ag na crainn, agus le córas rothlaithe fadtréimhseach i bhfeidhm (os cionn 150 bliain). Mar gheall ar sin, is infheistíocht fhadtéarmach iad fáschoillte daracha. Is minic go ndéantar troscán agus veinír as adhmad darach, chomh maith le hurláir agus breosla.

Úsáid Súdaireacht

An Dair Ghallda

Quercus robur

Bhí na daracha tábhachtach i dtionscadal na súdaireachta. Déanann an súdaire cóireáil ar chraiceann ainmhithe ag úsáid ábhair plandaí ar leith—coirt, duilleoga, nó torthaí—chun an craiceann a athrú go leathar, ábhar atá marthanach agus atá in ann teas agus taise a sheasamh. Tarlaíonn an t-athrú seo mar gheall ar imoibriú ceimiceach a tharlaíonn idir collaigin (próitéin a bhíonn sa gcraiceann) agus tainnin, a bhíonn i gcodanna an chrainn.

Tréithe Aois

An Dair Ghallda

Quercus robur

Is crainn fhadsaolacha iad na daracha — bíonn dair ársa nuair a bhíonn sí os cionn 400 bliain d’aois, agus tá daracha ann atá os cionn 1,000 bliain d’aois. Deirtear gurb é Brian Bóramha, a cailleadh sa bhliain 1014, a chuir an dair ghallda ársa i dTuaim Gréine, Contae an Chláir. Tá sí beagnach 8 m timpeall an stoic. Tá dair ghallda eile, an King Oak, i gCaisleán an Rátha, Contae Chorcaí, ar a laghad 400 bliain d’aois, agus meastar go bhféadfadh sí a bheith 800 bliain d’aois.

Seanchas Tintreach

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Deirtear go mbuaileann tintreach an fhuinseog sula mbuaileann sé aon chrann eile. In iontráil amháin ó Bhailiúchán na Scol, luaitear gur maraíodh 17 beithíoch nuair a bhuail tintreach fuinseoige iad in 1911 i gContae na Mí. De réir scéala eile bhuail tintreach fuinseog a bhí in aice tí. Dar leis an scéalaí, lean an tintreach fréamhacha an chrainn, a chuaigh faoin teach, agus aníos arís agus isteach sa teach ina phléasc. (Níl aon fhianaise ann go bhfuil crainn ar leith, an fhuinseog san áireamh, níos leochailí, ná níos mealltaí, do thintreach).

Seanchas Crann Ceirteach Cosaint in aghaidh Oilc

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Is fuinseoga a bhí i gcuid de na crainn cheirteacha in Éirinn (ba sceacha geala a bhformhór acu). Is minic gur timpeall ar thoibreacha beannaithe a bhíodh siad seo ag fás. Dhearfadh duine paidir nó dhéanaidís mian a chur in iúl, sula gcrochtaí píosa éadaigh ar an gcrann. Maítear nach ofrálacha a bhí sna héadaí seo, ach gur bealach siombalach a bhí ann chun fáil réidh le pé imní, tinneas, nó olc a bhí ag cur as don té a chroch iad.

Logainmneacha

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Cé go bhfuil fuinseoga faoi léigir ag an ngalar fungais, fanfaidh rian na gcrann linn i logainmneacha na tíre. Tá lorg an chrainn le feiceáil sna focail ‘fuinse’, ‘fuinseann’, agus ‘fuinseog’. Tá Doire na Fuinse i gContae Chiarraí, Abhainn na Fuinseann i gContae Chorcaí, na Fuinseoga i gContae na Mí, agus Fuinseogach i gContae Chábháin. Fágtar an ‘f’ ar lár sa tuaisceart uaireanta, mar shampla Loch Uinsinne i gContae Dhún na nGall agus Uinseannach i gContae Liatroma.

Tréithe Stoc

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Ba léir go raibh fuinseoga móra agus ársa níos fairsinge ná mar atá anois, ach chuile sheans nach raibh ceann ar bith acu chomh mór leis an bhfuinseog a bhí, luath san 19ú haois, 13 m timpeall an stoic agus a raibh scoil bheag istigh ann. De réir taifid i gClár na gCrann, bhí an crann imithe i 1910.

Seanchas Stoc

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Is díol spéise é an méid crann fuinseoige sa seanchas a raibh stoc toll acu. Bhí cuid acu chomh mór sin go raibh daoine in ann dul isteach iontu. Dheireadh an sagart Aifreann ó stoc chrann fuinseoige i gCora Droma Rúisc, Contae Liatroma. Bhí ceann eile sa tSeanchill, Contae Thiobraid Árann, a bhí chomh mór sin go bhféadfadh cúigear maireachtáil taobh istigh den chrann. Chodlaíodh Naomh Colm Cille sa bhfuinseog sa Leac Dhearg, Contae na Gaillimhe, de réir seanchais na háite. Dheirtí freisin go ndúnadh an crann ag meán oíche. Bhí scéal eile as Inis, Contae an Chláir, faoi bhuachaill óg a chuaigh ag tóraíocht adhmaid le camán a dhéanamh. Dhún an crann isteach air, agus bhí ar dhaoine an crann a ghearradh chun é a scaoileadh saor.

Leigheas Heirne

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Chun heirne a leigheas, scoiltfí stoc d’fhuinseog óg le poll nó bearna a dhéanamh ann a bheadh sách mór le go mbeadh an duine breoite in ann dul tríd. Chuirfí tríd an bpoll iad agus, tar éis roinnt paidreacha a rá, cheanglaítí an crann le chéile arís chun an poll a dhúnadh agus le go gcneasódh an crann. Ní fhéadfaí an chrann a ghearradh ná a bhaint nó thiocfadh an bhreoiteacht ar ais.

Leigheas Doightheacha

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

De réir iontráil i mBailiúchan na Scol ó chontae na Mí, ní gá ach tairne a bhuaileadh isteach i stoc fuinseoige le doightheacha (tinneas fiacaile) a leigheas.

Leigheas Súile Bachlóga

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Deirtear gur leigheas do shúile tinne iad bachlóga duilleog fuinseoige curtha in uisce.

Seanchas

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Deirtear go minic nach ndófaidh craobhacha fuinseoga ó chrainn a fhásann in aice le tobar beannaithe. B’fhéidir go bhfuil údar praiticiúil ann leis an scéal seo a scaipfidh i measc an phobail. Is iondúil go luaitear go mbíonn baint ag an gcrann le leigheas nó le cumhachtaí an tobair, agus luíonn sé le réasún nach mbeifeá ag iarraidh go mbreathnódh daoine ar an gcrann beannaithe mar ábhar breosla.

Seanchas Tobar

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Bhíodh nasc idir fuinseoga agus toibreacha beannaithe. I staidéar amháin, chonacthas gur fuinseoga a bhí in 75 crann as 210 a d’fhás in aice le toibreacha beannaithe. Is í an sceach gheal (Crataegus monogyna) an crann ba choitianta a d’fhás in aice leo. Ní hé sin le rá gur cuireadh na crainn sin d’aon turas ag na suíomhanna sin. Is iad an fhuinseog agus an sceach gheal na crainn is coitianta sa tír agus bheifeá ag súil gurb iad a bheadh ag fás in aice le tobar beannaithe, nó sainchomhartha tíre eile.

Seanchas Cosaint in aghaidh Oilc

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Maraon le crainn eile a cheaptaí go raibh cumhachtaí ag baint leo, d’úsáid daoine fuinseoga chun iad a chosaint freisin. Dhóití adhmad na fuinseoige chun an ruaig a chur ar an diabhal, agus ba chosaint í slat fuinseoige in aghaidh oilc.

Seanchas Mí-ádh

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Tá scéal ann faoi ghabha a rinne iarracht fuinseog, a bhí ag fás in aice le tobar beannaithe a ghearradh go talamh. Nuair a chuaigh sé suas sa gcrann le craobh a ghearradh, chonaic sé go raibh a theach trí thine. Ach nuair a rith sé abhaile, ní raibh tine le feiceáil. Trí huaire a tharla sé seo, agus ar an tríú huair shocraigh sé coinneáil leis agus an chraobh a ghearradh, ag ceapadh nach mbeadh a theach trí thine. Nuair a chuaigh sé abhaile, bhí a theach dóite go talamh.

Seanchas Bile

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Is crainn fhuinseoige a bhí i dtrí cinn de chúig chrann finscéalacha: Bile Tortan, a leagadh in 600 AD; Craobh Dhaithí a d’fhás i bhFir Bhile, Contae na hIarmhí; agus Bile Uisnigh, a d’fhás in Uisneach, Contae na hIarmhí. Crann iúir (Taxus baccata) a bhí in Eo Rosa, agus maítear gur speiceas de chrann darach (cé go bhfuil eo san ainm) a bhí in Eo Mugna.

Úsáid Spórt

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Is i ndéantúsaíocht camán is mó a bhaintear úsáid as an bhfuinseog in Éirinn, cé go n-úsáidtí adhmad an aitinn (Ulex europaeus) freisin, tráth den tsaol. Dúirt an scríbhneoir Seán Tóibin go fadbhreathnaitheach in 1967 gur “dóigh leis an lucht stiúrtha go rachaidh an iománaíocht ar ceal dá mbeadh gannchúis fuinseoige sa tír”. Le meath na fuinseoige déantar camáin anois as ábhar éagsúil amhail bambú, plaisteach, agus snáithín carbóin.

Úsáid Adhmadóireacht

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Is iomaí úsáid a bhaintear agus a bhaintí as adhmad na fuinseoige. Tá adhmad láidir, crua ach éadrom, solúbtha, agus turraingfhriotaíoch ag an gcrann. Go stairiúil, ní raibh ach adhmad darach níos daoire ná adhmad na fuinseoige. Sula raibh cruach agus cóimhiotail eile fairsing, is as an bhfuinseog a dhéantaí frámaí carranna, báid, agus eitleáin. D’úsáidtí é le sleánna agus sciatha a dhéanamh, chomh maith le maidí rámha, cosa casúir, oird, agus oirnéisí eile. Tá snáithe díreach ag an adhmad, agus dath geal air, tréithe luachmhara chun veinír agus cláir urláir a dhéanamh.

Éiceolaíocht Bagairt Galar

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Tá bagairt eiseach roimh an bhfuinseog in Éirinn. Tá an crann liostáilte mar speiceas faoi bhagairt ar liosta dearg atá ag an Aontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra (IUCN), go príomha mar gheall ar an bhfungas Hymenoscyphus fraxineus, ar cúis leis an ngalar ar a dtugtar críonadh siar na fuinseoige. Fásann an fungas istigh sa gcrann agus cuireann sé as do chóras uisce agus cothaithigh an chrainn. Éiríonn crainn atá thíos leis an ngalar feoite. Maraítear crainn óga laistigh de bhliain; maireann crainn níos sine ar feadh roinnt blianta eile.

Éiceolaíocht Bithéagsúlacht

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Tugtar deis do phlandaí a bhíonn solas uathu fás faoin bhfuinseog, mar nach dtagann duilleoga ar an bhfuinseog go dtí tús an tsamhraidh, agus mar nach mbíonn duilliúr dlúth ag an gcrann fiú nuair a bhíonn na duilleoga amuigh. Go deimhin, tá tábhacht ar leith ag an bhfuinseog do bhithéagsúlacht na tíre. Sa mBreatain, aimsíodh 1058 speiceas atá ag brath ar an bhfuinseog nó ar choillte ina bhfuil fuinseoga ag fás iontu. Ina measc, bhí 12 speiceas d’éan, 55 mamach, 78 planda, 68 fungas, 58 caonach agus aelus, 558 léicean, agus 239 speiceas d’inveirteabrach.

Tréithe Bláth

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Thar aon chrann eile in Éirinn, tá gnéasacht na fuinseoige casta. Is iondúil go mbíonn sí dé-éiciach—sé sin bíonn bláthanna baineanna agus fireanna ar chrainn dhifriúla. Ach uaireanta bíonn fuinseoga moinéiciach—bíonn bláthanna baineanna agus fireanna ar chraobhanna difriúla den chrann céanna. Agus uaireanta bíonn bláthanna heirmeafraidíteacha ar fhuinseoga freisin—bíonn codanna baineanna agus fireanna ar an mbláth céanna. Is ar an údar seo go dtugtar crann polagamach nó tré-éiciach uirthi.

Sainaithint Duilleog

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Is furasta an fhuinseog a aithint óna cuid duilleog. Bíonn siad cleiteacha—cosúil leis an gcaorthann (Sorbus aucuparia), crann a dtugtar mountain ash air i mBéarla, cé nach bhfuil gaol gar eatarthu. Tá idir 3 agus 6 phéirí duillíní ag gach duilleog, le duillín amháin ag fás amach ó dheireadh na duilleoige. Níl na duilleoga in ann ag oícheanta seaca—tagann dath dubh orthu agus maraítear iad. Is é seo ceann de na fáthanna go dtagann siad amach chomh deireanach sin sa mbliain. Ní thagann athrú suntasach ar dhathanna na fuinseoige sa bhfómhar agus is minic go mbíonn siad fós glas nuair a thiteann siad.

Sainaithint Coirt

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Is furasta fuinseoga lánfhásta a aithint ó phátrún na coirte ar an stoc. Bíonn dath liathdhonn geal uirthi. Cé go bíonn sí mín i gcrainn óga, éiríonn sí scoilteánach le haois. Mar go dtéann na scoilteanna éadoimhne, ingearacha seo trasna ar a chéile, bíonn pátrún uathúil diamainte ar choirt na fuinseoige.

Sainaithint Bachlóga

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Bíonn sé éasca an fhuinseog a aithint sa ngeimhreadh ó na bachlóga móra dubha a bhíonn ar aghaidh a chéile ar an ngéag, agus a sheasann amach go láidir i gcomparáid leis an gcoirt gheal. Is cruth sféarach a bhíonn ar na bachlóga, cé is moite den bhachlóg mhullaigh chónach a bhíonn ag deireadh na géige.

Tréithe Airde

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Nuair a fhásann sí léi féin, déanann an fhuinseog crann mór, ard, galánta. Fásann sí go sciobtha agus tá sí in ann airde shuntasach a bhaint amach i gcoinníollacha fabhracha — ciallaíonn excelsior san ainm eolaíoch ‘ard’—agus is í go minic an crann is airde sa gceantar. Tá fuinseog i gCluain Meala, Contae Thiobraid Árann, atá 40 m ar airde agus ceaptar gurb í an crann fiáin is airde in Éirinn.

Sainaithint Géaga

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Is minic go mbíonn deireadh na ngéag cuartha suas ar an bhfuinseog, tréith atá uathúil don chrann seo, agus bealach eile éasca chun an fhuinseog a aithint sa ngeimhreadh.

Tréithe Aois

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Is sean-chrann í aon chrann fuinseoige atá idir 100-200 bliain d’aois agus is crann ársa í fuinseog atá os cionn 225 bliain d’aois.Tá crainn i bhforais ársa Bialowieza na Polainne atá 250-400 bliain d’aois.

Ainmneacha Toradh

An Chaithne

Arbutus unedo

Cé go bhfuil torthaí na caithní searbh, tá siad inite. B’fhéidir gurbh é sin an chúis leis an ainm eolaíoch, unedo, a chiallaíonn “ith ceann amháin”, rud nár stop na bochtáin iad a ithe san iardheisceart.

Úsáid Fíoghual Súdaireacht

An Chaithne

Arbutus unedo

Tá adhmad na caithne crua agus dlúthshnáitheach, ach briosc agus éasca le scoilteadh. Níl sé feiliúnach mar adhmad tógála, ach bhaintí úsáid as mar fhioghual, agus d’úsáidtí an choirt i gceird na súdaireachta.

Seanchas Na Fianna

An Chaithne

Arbutus unedo

Tá teacht na caithne go hÉirinn luaite sa mbéaloideas. Chas Oisín agus na Fianna leis na Tuatha Dé Danann in aice le Loch Léin i gCill Airne. I measc na nithe a thugadar leo ón Tír Tairngre (an áit as ar tháinig na Tuatha Dé Danann) bhí “cnó corcra agus ubhla caithne agus caora cumhra”.

Dáileadh Planda Lúsatánach

An Chaithne

Arbutus unedo

Tá an chaithne i measc flóra Lúsatánach na hÉireann. Is plandaí iad seo atá dúchasach in Éirinn ach nach bhfuil sa mBreatain, agus atá ag fás freisin ar Mhór-roinn na hEorpa, go háirithe ar Leithinis na Ibéire.

Tréithe Toradh

An Chaithne

Arbutus unedo

In ainneoin gur strawberry-tree atá ar an gcaithne i mBéarla, ní sútha talún a bhíonn ar an gcrann mar thorthaí, ach caora beaga. Is dath glas agus buí a bhíonn orthu ar dtús, sula dtagann dath dearg-oráiste orthu nuair a bhíonn siad aibí. Bíonn dromchla an toraidh garbh le cnaipí beaga, a bhreathnaíonn cosúil le faithní.

Tréithe Toradh Bláth

An Chaithne

Arbutus unedo

Tagann na bláthanna amach idir Meán Fómhair agus an Nollaig agus, mar go dtógann sé bliain iomlán ar an toradh theacht chun aibíochta, bíonn torthaí na bliana anuraidh ar an gcrann in éineacht le bláthanna na bliana reatha. Is tréith í seo atá uathúil i gcrainn in Éirinn.

Éiceolaíocht Frith-Dhóiteáin

An Chaithne

Arbutus unedo

Ceaptar go bhfuil tréithe dófhriotaíocha ag an gcaithne, agus gur buntáiste don chrann é an loscadh sléibhe, a choinníonn crainn níos airde, a bhíonn in iomaíocht leis an gcaithne, faoi smacht. Maítear gur fhulaing coillte caithne nuair a stopadh tinte sléibhe sa gceantar ina bhfásann sí.

Dáileadh Planda Lúsatánach

An Chaithne

Arbutus unedo

Tá an chaithne ar cheann de bheagán crann ar an oileán seo atá aitheanta mar chrann dúchasach in Éirinn ach nach bhfuil sa mBreatain.

Stair Seanchas

An Castán

Castanea sativa

Tá seanchas sa mBreatain agus in Éirinn faoin Armáid Spáinneach agus an castán. Bhíodh na cnónna castáin ag mairnéalaigh Spáinneacha leis an ngalar scorbha a sheachaint. Deirtear gur ó phócaí mairnéalaigh Spáinneacha a tógadh na cnónna as a d’fhás na castáin i Croft Castle, i Herefordshire Shasana, agus gur leagtha amach mar a bhí na báid Spáinneacha agus iad ar an ionsaigh atá na crainn curtha ansin. Deirtear freisin gur ó chnó castáin, a bhí curtha le mairnéalach Spáinneach a bhí san Armáid agus a bádh amach ó chósta na hÉireann, a d’fhás castán aitheanta eile i reilig Charn an Chaistil, Co. Aontroma.

Stair Seanchas

An Castán

Castanea sativa

Tá dhá chrann castáin ag fás in áit ar a dtugtar Cranmore, ar Bhóthar Uí Mhaoileoin i ndeisceart Bhéal Feirste. Thugtaí Orange Grove ar an áit roimhe sin mar go ndeirtí go raibh na castáin atá ann chomh mór sin, in 1690, go raibh Liam Oráiste in ann foscadh a thabhairt dá chapaill fúthu. Ba leis an luibheolaí aitheanta, John Templeton (1766-1825), an suíomh ina dhiaidh sin. Bhí sé báúil do na hÉireannaigh Aontaithe agus d’athraigh sé ainm na háite ó Orange Grove go Cranmore (Crann Mór).

Leigheas Caoladóireacht Créachtaí Inite Mil

An Castán

Castanea sativa

Bhíodh an-tóir ag na Rómhánaigh ar mhil ó neachtar an chastáin, agus d’úsáidtí é chun cóireáil leighis a chur ar chréachtaí agus ar dhó craicne.

Inite Toradh Cnó

An Castán

Castanea sativa

Tá na cnónna an chastáin inite—is foinse mhaith do vitimín B iad, agus tá siad ar cheann de bheagán cnónna ina bhfuil vitimín C iontu freisin. Itear na cnónna rósta go traidisiúnta le linn tréimhse na Nollag agus tá traidisiún láidir ann freisin na cnónna rósta a dhíol ar shráideanna chathracha na hEorpa nuair a bhíonn siad aibí.

Tréithe Aois

An Castán

Castanea sativa

Is crainn fhadsaolacha iad na castáin. Is féidir leo maireachtáil ar feadh 700 bliain, agus tá aois cuid acu ársa. Tá castán ar shliabh Etna na Sicile atá idir 2,000 agus 4,000 bliain d’aois, agus tá imlíne an stoic beagnach 59m.

ornáideach

An Phoibleog Dhubh Atlantaigh

Populus nigra betulifolia

Cuireadh an phoibleog Lombardach (P. nigra var. italica) go forleathan mar chrann ascaill—línte fada den chrann ar an dá thaobh de bhóithre. Bhí faisean ann ag an am crainn cholúnacha a chur sna heastáit mhóra—is ag lorg na haeistéitice céanna a bhíodar nuair a chuirtí an chufróg Iodálach (Cupressus sempervirens).

An Phoibleog Dhubh Atlantaigh

Populus nigra betulifolia

Ceaptar gur ag fás ar bhruacha an Po i Lombaird na hIodáile, am éigin idir 1700-1720, a bhí bunchrann na poibleoige Lombardaigh (P. nigra var. italica) Is furasta gearrthóga de phoibleoga a fhás mar chrainn nua, agus cuireadh an crann nua seo ar fud na hEorpa ó lár an 18ú aois ar aghaidh. Is crainn fireanna iad na poibleoga Lombardacha go léir (mar gur crann fireann a bhí sa mbunchrann).

Dáileadh Stair

An Phoibleog Dhubh Atlantaigh

Populus nigra betulifolia

Ní fios fós ar crann dúchasach í an phoibleog dhubh Atlantaigh in Éirinn. Glacadh leisle fada gur tugadh isteach an crann ón mBreatain. Ach tosaíodh ag ceistiú na teoirice seo nuair a aimsíodh os cionn 300 poibleog dhubh Atlantaigh i suirbhé ar bhruacha na Sionainne agus ar bhruacha na Life ag tús na 1990idí. Ó shin, fuarthas amach gur Populus x canadensis a bhí in aon trian díobh siúd. Anuas ar sin, is léir nach bhfuil mórán éagsúlachta sa gcomhdhéanamh géiniteach sna poibleoga dubha Atlantaigh atá ag fás go fiáin i lár na hÉireann. Tugann sé sin le fios go mb’fhéidir gur cuireadh iad i bhfad siar.

Éiceolaíocht Bagairt

An Phoibleog Dhubh Atlantaigh

Populus nigra betulifolia

Tá an phoibleog dhubh Atlantaigh dúchasach sa Breatain, ach tá sé freisin ar an gcrann dúchasach is mó atá i mbaol sa mBreatain.eaptar nach bhfuil ach 6,000 crann fágtha anois sa mBreatain, agus is mionlach an-bheag dóibh siúd iad na crainn bhaineanna. Tá crainn fiáine chomh hannamh sin sa mBreatain, mar gheall ar dhraenáil na talún, go gceaptar nach féidir leis na cinn atá fágtha iad féin a phailniú níos mó.

Úsáid Súdaireacht Fíoghual Spórt Leigheas Pianmhúchán

An tSaileach Bhán

Salix alba

D’úsáidtí an tsaileach bhán ar fud na hEorpa chun pian a mhaolú mar gheall ar an salicin atá ann. Bhaintí úsáid as coirt an chrainn i gceird na súdaireachta freisin, agus dhéantaí fioghual as an adhmad an chrainn. Is as an gcineál saileach Salix alba var. caerulea a dhéantar an slacán cruicéid, chomh maith le huirlisí cistine agus canúnna.

Úsáid Ceimiceáin Pianmhúchán Frith-Athlastacha

An tSaileach Bhán

Salix alba

Is í an tsaileach bhán is mó a sholáthar an ceimiceán salicin, pianmhúchan agus frith-athlastach, ach tá sé le fáil i ngach planda den ngéineas seo.

Sainaithint Duilleog

An tSaileach Bhán

Salix alba

Bíonn dath liathghlas ar na duilleoga lansacha a bhíonn ar an tsaileach bhán. Bíonn siad clúdaithe le ribí gruaige bána, go háirithe ar an taobh íochtarach den dhuilleog. Tugann na ribí gruaige seo cuma gheal nó bhán do na duilleoga agus don chrann, agus is mar gheall air seo a ghlaoitear an tsaileach bhán uirthi.

Tréithe Airde

An tSaileach Bhán

Salix alba

Tá an tsaileach bhán ar an saileach (crann sa ngéineas Salix) is mó agus is airde—fásann sí chomh hard le 25m. Níl sí dúchasach in Éirinn. Ceaptar gur núíosach í—is é sin, gur tháinig an crann ar an oileán tar éis 1550 AD.

Sainaithint Géaga

An tSaileach Bhriosc

Salix x fragilis

Murab ionann agus saileacha eile, is furasta na géaga a bhriseadh den tsaileach bhriosc — ceaptar gur ón tréith seo a fuair an crann an t-ainm Gaeilge, an t-ainm Béarla, agus an t-ainm eolaíoch (fragilis). Thugtaí sail na mbaintreach ar an tsaileach bhriosc i Sasana, mar go raibh sé de nós ag géaga an chrainn titim anuas ar fhir chéile gan aon fhógra.

Éiceolaíocht Artach-alpach

Lus na Stalóg

Arctostaphylos uva-ursi

Is planda Artach-Alpach é lus na stalóg. Fásann sé i réigiún impholach an Leathsféir Thuaidh agus ar shuíomhanna arda níos faide ó dheas. Tá sé in ann fuacht, triomach, agus gaoth a sheasamh. Is planda annamh in Éirinn é nach bhfásann ach san iarthar agus san iarthuaisceart.

Seanchas Stair Logainmneacha

An Fionncholl Gaelach

Sorbus hibernica

Tá fianaise ann go raibh adhmad an fhionnchoill in úsáid mar bhreosla tine os cionn 4,000 bliain ó shin. Ach ní léir go bhfuil mórán béaloidis faoin gcrann in Éirinn, b’fhéidir mar nach raibh sé ariamh chomh fairsing sin. Níl ainm an chrainn coitianta i measc logainmneacha na tíre ach an oiread. Áiríodh an crann i measc na fodla fedo, an aicme crann is ísle, rud a léiríonn go mb’fhéidir nach raibh luach an-ard ag an gcrann i measc phobal na tíre.

Dáileadh Eindéimeach

An Fionncholl Gaelach

Sorbus hibernica

Tá an fionncholl gaelach ar cheann de dhá chrann nó sceach atá eindéimeach do hÉirinn — níl sé dúchasach in aon áit eile ar domhan. Is é Sorbus scannelliana, nach bhfásann ach ar oileán an Rois, in aice le Cill Airne, an ceann eile. Níl ach dornán beag de chrainn ón speiceas seo ar an domhan, agus tá gach ceann acu ar oileán an Rois.

Inite Toradh Ceimiceáin

An Donnroisc

Prunus padus

Bíonn blas searbh ar thorthaí an donnroisc mar gheall ar chiainíd hidrigine (HCN) atá iontu, agus ní féidir iad ithe gan iad a phróiseáil roimh ré. In ainneoin sin, déantar subh, glóthach agus licéar astu.

Úsáid Éarthach Feithidí Feithidicíd

An Donnroisc

Prunus padus

Úsáidtear an donnroisc mar fhál sceach é mar nach n-itheann mórán ainmhithe na duilleoga agus mar chrios foscaidh agus crios fuaimdhíonach mar go bhfásann sé go tapa agus mar go ndéanann sé clampaí móra. D’úsáidtí coirt an chrainn mar lotnaidicíd san am atá caite, freisin.

Éiceolaíocht Toradh Fungas Gál

An Donnroisc

Prunus padus

Is é an fungas Taphrina padi is cúis leis an ionfhabhtú a athraíonn cruth toradh an donnroisc ó chaor sféarach go gál fada. Scriosann siad an toradh. Tá gaol ag an bhfungas seo le T. alni a bhuaileann torthaí na fearnóige.

Tréithe Iomadú

An Donnroisc

Prunus padus

Cosúil le go leor silíní eile, cuireann an donnroisc meatháin aníos go rialta, as a bhfásann crainn nua leis an gcomhdhéanamh géiniteach céanna, agus is minic a fheictear é ag fás i gclampaí móra, clónacha.

Úsáid Adhmadóireacht Píopaí

An Crann Silíní Fiáin

Prunus avium

Tá an crann silíní fiáin ar cheann de na crainn chrua-adhmaid is luachmhara, ó thaobh adhmaid an chrainn de, ar domhan. Úsáidtear an t-adhmad crua, dlúth i bpainéaladh, in veinírí, in urláir iontlaise, i ndéantúsaíocht caibinéad, agus chun uirlisí fuaime a dhéanamh. Is as crann silíní go minic a dhéantaí (agus a dhéantar) píopaí tobac.

Inite Toradh

An Crann Silíní Fiáin

Prunus avium

Bhíodh daoine ag saothrú torthaí ó chrainn sa ngéineas Prunus roimh aon chrann torthaí eile, seachas úlla. Bhí sé amhlaidh in Éirinn. Bhíodh daoine ag ithe silíní fiáine in Éirinn ar feadh na mílte bliain – aimsíodh clocha silíní atá idir 2,500 agus 1,200 bliain d’aois ar shuíomh crannóige i gContae Uíbh Fhailí.

Sainaithint Bláth

An Crann Silíní Fiáin

Prunus avium

Bíonn a ngas féin ag gach bláth ar an gcrann silíní fiáin agus fásann siad i mbraislí de 2-5 bláth. Mar chomparáid, is ar raicéimí fada a bhíonn na bláthanna ar an donnroisc (Prunus padus), crann a bhreathnaíonn cosúil leis an crann silíní fiáin.

Sainaithint Duilleog

An Crann Silíní Fiáin

Prunus avium

Is duilleoga éilipseacha a bhíonn ar an gcrann silíní fiáin, le himill fhiaclacha orthu. Bíonn dhá fhaireog dhearg ar an dá thaobh de ghas na duilleoige. Ceaptar go mealann na faireoga seo feithidí a itheann feithidí a dhéanann damáiste don chrann.

Éiceolaíocht Galar Bagairt Fungas Feithidí

An Leamhán Sléibhe

Ulmus glabra

Níor bhuail an galar Dúisteach leamhán an leamhán sléibhe chomh dona le leamháin eile. Is iad ciaróga beaga a scaipeann an fungas. Cé go bhfuil an leamhán sléibhe níos leochailí don ghalar fhéin, is fearr leis na ciaróga coirt an leamháin ghallda. Tá buntáiste eile ag an leamhán sléibhe. Is fearr leis na ciaróga coirt a bhíonn idir 5-8 mm tiubh. Faoin am a bhíonn an tiús seo bainte amach ag coirt an leamháin shléibhe, bíonn sé in ann iomadú. Dá bhrí sin, is féidir leis na leamháin scaipeadh, fiú má mharaíonn an t-ionfhabhtú iad tar éis dóibh iomadú. Anuas ar sin, níl an chiaróg sin chomh coitianta sin ar thalamh ard, agus is ann anois a fhaightear formhór na leamhán sléibhe in Éirinn.

Stair Galar

An Leamhán Sléibhe

Ulmus glabra

Tháinig an leamhán sléibhe go hÉirinn 9,000 bliain ó shin, in éineacht leis an dair, an fhuinseog agus an fhearnóg. Is i lár na tíre is mó a d’fhás sé, in éineacht leis an dair. Nuair a dhéantar staidéar ar phátrún stairiúil pailine, feictear laghdú mór i bpailin an leamháin 5,000 bliain ó shin. Cé go raibh crainn leamháin á ngearradh ag daoine chun talamh a chur ar fáil d’fheirmeoireacht (mar go raibh siad ag fás ar thalamh maith), ceaptar gur galar ba chúis le meath an leamháin ag an am. Is leid é seo dúinn go mb’fhéidir go raibh an leamhán leochaileach do ghalair agus go raibh ionsaithe rialta á ndéanamh ar an gcrann ar feadh na mílte bliain.

Seanchas Críostaíocht

An Leamhán Sléibhe

Ulmus glabra

Ní léir go bhfuil an oiread sin seanchais faoin leamhán sléibhe agus atá faoi chrainn dhúchasacha eile. Deirtear go raibh leamhán mór, le stoc cuasach, ag fás i gCluain Mhic Nóis, agus gur sa stoc a cuireadh taisí na manach i bhfolach nuair a rinneadh ruathar ar an mhainistir. Ach nuair a chuaigh na manaigh ar ais tar éis an ruathair chun na taisí a thógáil ar ais arís, bhí siad slogtha ag an gcrann.

Leigheas Fosú Nítrigine Fuiliú Buíochán Othrais Frithailse

An Leamhán Sléibhe

Ulmus glabra

Bhaintí i bhfad níos mó úsáide as an leamhán mar chógas leighis in Éirinn ná sa Bhreatain. Dhéantaí ungadh de choirt istigh (agus uaireanta duilleoga) an leamháin shléibhe. D’úsáidtí é go príomha chun at a laghdú, ach freisin le fuiliú a stopadh, buíochán a leigheas, agus mar chóir ar othrais agus ailse.

Úsáid Adhmadóireacht

An Leamhán Sléibhe

Ulmus glabra

Tá adhmad na leamhán láidir, marthanach agus éasca le hoibriú. Is focal sean-Bhéarla é wych a chiallaíonn solúbtha agus súpláilte. Chuige sin, bhí luach ard ar an adhmad mar gheall ar na tréithe seo. Tá an t-adhmad uiscefhriotaíoch, agus d’úsáidtí é chun píopaí uisce agus báid a dhéanamh, chomh maith le geataí loic ar chanálacha. Chuirtí leamháin ar bhruacha na Canála Ríoga chun adhmad a sholáthar le freastal ar an éileamh seo.

Sainaithint Duilleog

An Leamhán Sléibhe

Ulmus glabra

Is furasta an leamhán sléibhe a aithint óna chuid duilleog. Bíonn na himill fiaclach agus bíonn an dromchla garbh, cosúil le greanpháipéar.Bíonn barr na duilleoige biorach, ach is ag bun na duilleoige, in aice leis an ngas, a fheictear an tréith is uathúla a bhíonn ag na leamháin. Bíonn an duilleog neamhshiméadrach—bíonn leath amháin den duilleog níos faide ná an leath eile.

Dáileadh Galar

An Leamhán Sléibhe

Ulmus glabra

Is é an leamhán sléibhe an t-aon leamhán atá dúchasach in Éirinn. Ní raibh tionchar chomh feiceálach ag an ngalar Dúitseach leamhán in Éirinn, i gcomparáid leis an mBreatain, mar nach raibh an leamhán chomh fairsing anseo agus a bhí ansin. Ach mar sin fhéin, buaileadh pobal leamháin na hÉireann go dona freisin. In ainneoin nach bhfuil an crann chomh líonmhar anois agus a bhí, tá an leamhán sléibhe fós le feiceáil ag fás in Éirinn. Tá sé réasúnta fairsing ar fud na tíre, cé is moite de chósta an iarthair.

Éiceolaíocht Bagairt Galar Fungas

An Leamhán Mion

Ulmus minor

Is é an fungas Ophiostroma ulmi is cúis leis an nGalar Dúitseach Leamhán. Mharaigh sé 30% de leamháin na Breataine idir 1920 agus 1940 nuair a tháinig sé isteach ar adhmad a iompórtáladh chuig an oileán. Faoin am sin, bhí scrios déanta cheana fhéin ar leamháin na hEorpa agus Mheiriceá Thuaidh. Faoi na 1970idí, rinne an fungas éabhlóidiú go Ophiostoma novo-ulmi. Maraíodh os cionn 90% de leamháin ghallda na Breataine nuair a tháinig an fungas sin isteach sa tír.

Tréithe Aois

An Leamhán Mion

Ulmus minor

Is crainn arda, dhuillsilteacha iad na leamháin atá in ann idir 30-40 m in airde a bhaint amach i gcoinníollacha fabhracha. Is crainn fhadsaolacha iad freisin. Deirtear gurbh iad na leamháin (ceaptar gur leamháin mhiona a bhí iontu) i gCaisleán Bhinn Éadair, a cuireadh sna 1590idí, na crainn neamhdhúchasacha ba shine in Éirinn, go dtí gur gearradh iad am éigin go luath sa 20ú haois.

Dáileadh

An Leamhán Mion

Ulmus minor

Cé go ndéantar tagairt go minic don leamhán coiteann/gallda (Ulmus procera) mar speiceas ann féin, níl sa gcrann sin ach cineál ar leith den leamhán mion. Go deimhin, is clón é a thug na Rómhánaigh go Sasana, agus d’eascair gach crann den chineál sin ó ghearrthóga, a tógadh sa deireadh thiar ón mbunchrann sin, 2,000 bliain ó shin. Cé go dtáirgeann an leamhán gallda pailin, ní bhíonn na síolta inmharthana agus ní féidir leis iomadú. Is mar gheall ar an éagsúlacht íseal ghéiniteach sna crainn seo a raibh an leamhán leochaileach don ghalar Dúitseach leamhán.

Tréithe Hibrid

An Leamhán Mion

Ulmus minor

Ceaptar go bhfuil idir 20 agus 40 speiceas in Ulmus, géineas na leamhán, ach tá sé deacair theacht ar fhigiúr cruinn. Ní bhíonn sé éasca idirdhealú a dhéanamh idir speicis éagsúla mar go bhfuil difríochtaí moirfeolaíochta idir crainn sa speiceas céanna mar gheall ar chúinsí tíreolaíochta agus timpeallachta. Le rudaí a dhéanamh níos casta, hibridíonn speicis dhifriúla de leamháin lena chéile go héasca.

Úsáid Ceol Fidil

An Mhailp Lochlannach

Acer platanoides

Cosúil leis an mhailp (Acer campestre), úsáidtear adhmad na mailpe Lochlannaí chun uirlisí ceoil a dhéanamh. Ceaptar gur as adhmad na mailpe Lochlannaí nó as adhmad na mailpe (Acer campestre) a rinne Antonio Stradivari na hIodáile na veidhlíní cáiliúla sa 17ú agus 18ú haois (d’úsáid sé sprús freisin).

Sainaithint Toradh Samár

An Mhailp Lochlannach

Acer platanoides

Bíonn dhá shíol greamaithe le chéile ag an mhailp Lochlannach, agus fuadaítear iad sa ngaoth nuair a bhíonn siad aibí. Is i gcruth ‘V’ a bhíonn na síolta greamaithe, ach ní bhíonn an uillinn eatarthu chomh géar leis an gceann idir síolta an tseiceamóra (Acer pseudoplatanus). Mar chomparáid, is i líne dhíreach a bhíonn na síolta thoradh na mailpe (Acer campestre).

Sainaithint Duilleog

An tSaileach Chorcra

Salix purpurea

Fásann na duilleoga a bhíonn ar an tsaileach chorcra ar aghaidh a chéile ar an ngas (go hurchomhaireach), murab ionann agus na saileacha eile in Éirinn, a mbíonn duilleoga ailtéarnacha acu.

Dáileadh

An tSaileach Chorcra

Salix purpurea

Ceaptar go bhfuil an tsaileach chorcra dúchasach in Éirinn, ach tá sé deacair a bheith cinnte faoi seo, mar gur cuireadh an crann go forleathan le géaga a sholáthar do thionscadal na caoladóireachta, agus tá sé ag fás fiáin ó shin.